DAŞLARIN YADDAŞI, XALQLARIN TALEYİ

Azərbaycan dövlətçiliyinin görünən və görünməyən sütunları

I hissə

Tarix bəzən daşların yaddaşında yaşayır. Minilliklər boyu küləklərin yonduğu qayalar, mağaraların qaranlıq divarları, qədim şəhərlərin torpaq altında qalmış bünövrələri insanın unuda bildiyini unutmur. Xalqların taleyi də bir qədər belədir. Bəzən zaman onların adını dəyişir, sərhədlərini daraldır və ya genişləndirir, dövlətlərini dağıdır, lakin yaddaşlarını məhv edə bilmir. Yaddaş isə xalqın görünməyən dövlətidir.

Azərbaycanın tarixi haqqında danışarkən ilk növbədə məhz bu görünməyən dövlətdən – minilliklər boyunca nəsildən-nəslə ötürülən milli yaddaşdan danışmaq lazımdır. Çünki hər bir dövlət əvvəlcə insanların şüurunda yaranır, sonra xəritələrdə öz yerini tapır.

Azərbaycan torpağı dünyanın qədim sivilizasiya məkanlarından biri hesab olunur. Bu torpaqlarda aparılan arxeoloji qazıntılar təkcə qədim yaşayış məskənlərinin deyil, həm də insan düşüncəsinin, əmək fəaliyyətinin və ictimai münasibətlərin ilkin izlərini üzə çıxarıb. Azıx mağarasından tapılan qədim insan qalıqları, Qobustanın qayaüstü təsvirləri, Kür-Araz mədəniyyətinin zəngin nümunələri göstərir ki, bu ərazilər tarix səhnəsinə gec çıxan yox, əksinə, onun ilk səhifələrində yer alan məkanlardan biridir.

Lakin bir xalqın böyüklüyünü yalnız onun qədimliyi müəyyən etmir. Tarixdə qədim olub yoxa çıxan xalqlar da az olmayıb. Xalqın gücü onun zaman qarşısında tab gətirə bilməsindədir. Azərbaycanın tarixi də məhz bu baxımdan maraqlıdır. Bu torpaqlar əsrlər boyu saysız-hesabsız yürüşlər, işğallar, imperiyalar və siyasi təlatümlər görüb. Bəzən dövlətlər dağılıb, şəhərlər viran qalıb, hökmdarlar dəyişib. Ancaq xalq öz varlığını qoruyub saxlayıb.

Tarixin müxtəlif dövrlərində Azərbaycan ərazisində yaranmış siyasi qurumlar bu torpaqlarda dövlətçilik təfəkkürünün dərin köklərə malik olduğunu göstərir. Qədim dövlətlərdən başlayaraq sonrakı yüzilliklərdə meydana çıxan siyasi birliklər yalnız hakimiyyət institutları deyil, həm də ictimai təşkilatlanmanın ifadəsi idi. Onlar xalqın özünüidarə qabiliyyətinin, siyasi iradəsinin və gələcəyə baxışının məhsulu olmuşdur.

Dövlətçilik anlayışı çox vaxt yalnız hakimiyyət və sərhəd anlayışları ilə əlaqələndirilir. Halbuki dövlətçilik daha geniş məfhumdur. Dövlətçilik bir xalqın öz taleyinə sahib çıxmaq iradəsidir. Dövlətçilik öz dilini, mədəniyyətini, tarixini və mənəvi dəyərlərini qorumaq bacarığıdır. Dövlətçilik təkcə paytaxtda yerləşən inzibati binalar deyil, həm də kənd məktəbində dərs deyən müəllimin vicdanı, sərhəddə dayanan əsgərin andı, alimlərin elmi axtarışları və vətəndaşların dövlətə olan etimadıdır.

Azərbaycan xalqının tarixində bu iradə dəfələrlə sınaqdan keçib.

Bəzən bu torpaqlara dünyanın ən qüdrətli imperiyaları sahib olmaq istəyib. Şərqdən və qərbdən gələn böyük qüvvələr Qafqazın bu strateji bölgəsini nəzarət altına almağa çalışıblar. Çünki Azərbaycan yalnız coğrafi məkan deyil. O, müxtəlif sivilizasiyaların qovşağı, ticarət yollarının kəsişmə nöqtəsi, enerji və mədəniyyət körpüsüdür.

Tarix boyu bu mövqe həm üstünlük, həm də sınaq olub.

Bir tərəfdən Azərbaycan müxtəlif mədəniyyətlərin qovuşduğu zəngin bir məkan kimi formalaşıb. Digər tərəfdən isə daim xarici təsirlərlə üzləşib. Məhz buna görə burada dövlətçilik təkcə siyasi idarəetmə deyil, həm də milli özünümüdafiə vasitəsi kimi inkişaf edib.

Xalqın yaddaşında qorunan qəhrəmanlıq dastanları, aşıq yaradıcılığı, folklor nümunələri və tarixi rəvayətlər bunu açıq şəkildə göstərir. Bu mənbələrdə dövlət anlayışı çox vaxt yalnız hökmdar obrazı ilə deyil, Vətən anlayışı ilə birlikdə təqdim olunur. Bu təsadüfi deyil. Çünki Azərbaycan insanı üçün torpaq sadəcə yaşayış yeri deyil, həm də mənəvi dəyərdir.

Bəlkə də buna görə əsrlər boyunca bu torpağın insanları hər dəfə yenidən ayağa qalxmağı bacarıb.

Tarixdə elə xalqlar var ki, bir dəfə məğlub olduqdan sonra səhnədən siliniblər. Azərbaycan xalqı isə dəfələrlə məğlubiyyətlə üzləşsə də, hər dəfə öz gücünü bərpa edib. Bu xüsusiyyət onun milli xarakterinin mühüm cəhətlərindən biridir.

XIX əsrdə Azərbaycan torpaqlarının parçalanması xalqın taleyində ən ağır hadisələrdən biri oldu. Tarixi proseslərin nəticəsində eyni millətin nümayəndələri müxtəlif siyasi sərhədlərin iki tərəfində yaşamağa məcbur oldular. Bu parçalanma yalnız coğrafi deyil, həm də mənəvi ağrı yaratdı.

Lakin sərhədlər xalqın yaddaşını ayıra bilmədi.

Araz çayının hər iki sahilində eyni dil danışıldı, eyni mahnılar oxundu, eyni bayatılar söyləndi. Ədəbiyyat, musiqi və mədəniyyət milli birliyin qorunmasında görünməz körpüyə çevrildi.

Tarix göstərdi ki, siyasi sərhədlər dəyişə bilər, amma milli kimlik asanlıqla dəyişmir.

XX əsr Azərbaycan xalqının taleyində yeni sınaqlar və yeni qələbələr əsri oldu. Bu dövrdə xalq həm müstəqillik arzusu uğrunda mübarizə apardı, həm də totalitar sistemin sərt qaydaları altında yaşadı. Lakin azadlıq ideyası heç vaxt tamamilə yox olmadı.

Bu ideya bəzən bir şairin misrasında, bəzən bir müəllimin dərsində, bəzən də adi insanların gündəlik söhbətlərində yaşadı.

Nəhayət, XX əsrin sonlarında Azərbaycan yenidən dövlət müstəqilliyini bərpa etdi.

Müstəqillik yalnız siyasi hadisə deyildi. Bu, həm də tarixi yaddaşın qayıdışı idi. Xalq öz dövlətini yenidən qurmaq imkanı əldə etdi. Qarşıda ağır çətinliklər, iqtisadi böhranlar və təhlükəsizlik problemləri olsa da, dövlətçilik ənənəsi bu prosesin əsas dayaqlarından birinə çevrildi.

Müstəqillik dövründə Azərbaycan təkcə daxili inkişaf məsələləri ilə deyil, həm də öz ərazi bütövlüyünün qorunması uğrunda mübarizə aparmalı oldu. Uzun illər davam edən münaqişə cəmiyyətin bütün təbəqələrinə təsir göstərdi. Minlərlə insan öz doğma yurdlarından didərgin düşdü.

Ancaq tarix bir daha göstərdi ki, milli iradə uzunmüddətli sınaqlardan daha güclü ola bilər.

Azərbaycanın son onilliklərdə keçdiyi yol dövlətçilik anlayışının yalnız keçmişə aid olmadığını sübut etdi. Dövlətçilik canlı prosesdir. O, hər yeni nəsildə yenidən formalaşır, yenidən güclənir və yeni məna qazanır.

Bu gün Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri də qədim tarixi müasir inkişafla birləşdirməkdir. Çünki keçmişə yalnız fəxr etmək üçün yox, gələcəyi qurmaq üçün baxmaq lazımdır.

Daşların yaddaşı bizə keçmişdən danışır.

Lakin tarix yalnız keçmiş haqqında deyil.

Tarix həm də gələcək haqqında məsuliyyətdir. Azərbaycan dövlətçiliyinin ən böyük gücü məhz buradadır: minilliklərin yaddaşı ilə sabahın ümidlərini eyni yolun üzərində birləşdirə bilməsində.

II hissə

Tarix bəzən sərhədlər çəkir, amma yaddaşa hökm edə bilmir.

Xəritələrdə qələmlə çəkilən xətlər dövlətləri ayıra bilər, şəhərləri bir-birindən uzaq sala bilər, hətta eyni ailənin üzvlərini müxtəlif ölkələrin vətəndaşına çevirə bilər. Lakin insanın mənəvi coğrafiyası xəritələrdən daha böyükdür. O, ürəkdə başlayır və nəsillərin yaddaşında davam edir.

Azərbaycan tarixinin ən ağrılı səhifələrindən biri də məhz bu yaddaş coğrafiyasının parçalanması ilə bağlıdır.

Araz çayı əsrlər boyu Azərbaycan torpaqlarının həyat damarlarından biri olub. O, şəhərləri, kəndləri, ticarət yollarını və insan talelərini birləşdirib. Arazın sahillərində yaranan mədəniyyətlər, söylənən nəğmələr, yazılan şeirlər və qurulan ailələr vahid bir mənəvi məkanın hissələri idi.

Lakin XIX əsrin əvvəllərində baş verən siyasi hadisələr nəticəsində Araz başqa məna daşımağa başladı. O, təkcə çay deyil, ayrılığın rəmzinə çevrildi.

Tarixdə bəzən silahların edə bilmədiyini müqavilələr edir.

Bir neçə imza ilə xalqların taleyi dəyişir, minilliklər boyu formalaşmış əlaqələr qırılır, yeni siyasi reallıqlar yaranır. Azərbaycan xalqı da belə sınaqlardan keçdi. Eyni xalqın nümayəndələri müxtəlif siyasi sistemlərin içində yaşamağa məcbur oldular.

Ancaq qəribə bir həqiqət var:

Bölünən torpaq oldu, bölünməyən isə yaddaş.

Arazın hər iki tərəfində analar eyni laylaları oxumağa davam etdilər. Eyni dastanlar danışıldı, eyni bayatılar söyləndi. Uşaqlar eyni nağıllarla böyüdü, aşıqlar eyni sazın sədası ilə könüllərə yol tapdılar.

Məhz buna görə Azərbaycanın milli birliyi heç vaxt yalnız siyasi anlayış olmayıb.

Bu birlik ilk növbədə mədəniyyət birliyidir.

Dünyada elə xalqlar var ki, onları dövlətlər yaradıb. Elə xalqlar da var ki, dövlətlər dağılsa belə, onlar yaşamağa davam ediblər. Azərbaycan xalqı ikinci qrupun nümayəndəsidir. Onun ən böyük gücü dövlət sərhədlərindən əvvəl yaranan və onlardan daha uzunömürlü olan mənəvi bağlardır.

Ədəbiyyat bu bağların qorunmasında xüsusi rol oynayıb.

Azərbaycanın klassik şairlərinin əsərləri nə Arazı tanıyıb, nə də siyasi sərhədləri. Onların yaratdığı mənəvi dünya bütöv bir millətin ortaq xəzinəsinə çevrilib.

Bir xalqı yaşadan yalnız onun ordusu və iqtisadiyyatı deyil.

Onu yaşadan həm də şairlərinin sözü, musiqiçilərinin nəğməsi, alimlərinin düşüncəsi və müəllimlərinin yetişdirdiyi nəsillərdir.

Bu baxımdan Azərbaycanın tarixi yalnız müharibələr və dövlətlər tarixi deyil.

Bu, həm də mədəni müqavimət tarixidir.

XIX və XX əsrlər boyu müxtəlif siyasi sistemlər milli kimliyi dəyişdirməyə çalışsalar da, xalq öz mədəni əsaslarını qorumağı bacardı. Dil yaşadı. Ədəbiyyat yaşadı. Musiqi yaşadı.

Məhz buna görə milli yaddaş da yaşadı.

Tarixçilər çox vaxt dövlətlərin yüksəlişindən və süqutundan danışırlar. Ancaq bəzən görünməyən qəhrəmanlar daha böyük iş görürlər. Kənd müəllimi, kitabxanaçı, şair, alim, jurnalist və ya sadə bir kənd ağsaqqalı xalqın yaddaşını qorumaqla əslində dövlətçiliyin də yaşamasına xidmət edir.

Azərbaycan tarixində belə insanların sayı çox olub.

Onlar siyasi tribunaların önündə görünməyiblər.

Onlar haqqında hər zaman kitablar yazılmayıb.

Ancaq milli yaddaşın sönməməsində onların rolu əvəzsiz olub.

Yaddaş olmadan dövlətçilik də olmur.

Çünki dövlət əvvəlcə ideya kimi doğulur.

İdeya isə yaddaşdan qidalanır.

Azərbaycanın müasir inkişaf yolunu anlamaq üçün bu həqiqəti unutmaq olmaz.

Bu gün ölkənin iqtisadi gücü artır, şəhərlər yenilənir, yollar çəkilir, yeni layihələr həyata keçirilir. Bunlar mühüm nailiyyətlərdir. Lakin hər bir inkişafın arxasında daha dərin bir amil dayanır: milli özünüdərk.

Xalq öz keçmişini bilmədən gələcəyini qura bilməz.

Məhz buna görə tarixi yaddaşın qorunması müasir dövlət siyasətinin də vacib istiqamətlərindən biridir.

Son illərdə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində aparılan bərpa işləri, tarixi abidələrin qorunması, mədəni irsin tanıdılması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Çünki hər bir daş yalnız memarlıq nümunəsi deyil.

O, yaddaş daşıyıcısıdır.

Şuşanın küçələri, İçərişəhərin divarları, qədim körpülər, məscidlər və qalalar xalqın keçdiyi yolun canlı şahidləridir.

Onlar bizə xatırladır ki, tarix yalnız kitabların içində yaşamır.

Tarix ətrafımızdadır.

O, gördüyümüz abidələrdə, eşitdiyimiz mahnılarda, danışdığımız dildə yaşayır.

Arazın iki sahili də məhz belə bir yaddaşın hissəsidir.

Bu yaddaş zaman-zaman müxtəlif siyasi çətinliklərlə üzləşsə də, öz mahiyyətini itirməyib.

Çünki milli kimlik yalnız coğrafiya məsələsi deyil.

Milli kimlik həm də mənəvi seçimdir.

Bir xalqın öz tarixini unutmaqdan imtina etməsidir.

Bir xalqın öz mədəniyyətini qorumaq əzmidir.

Bir xalqın öz köklərinə sahib çıxmaq iradəsidir.

Bu gün Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri də həmin yaddaşı müasir dünyanın çağırışları ilə uzlaşdırmaqdır.

Çünki tarixə qapanmaq da olmaz, onu unutmaq da.

Tarix gələcəyin yükü deyil.

Tarix gələcəyin dayağıdır.

Arazın sahillərində əsrlər boyu yaşayan insanlar bunu yaxşı biliblər.

Onlar başa düşüblər ki, suyun ayırdığı torpaqları yaddaş birləşdirə bilər.

Və yaddaşın qurduğu körpülər daşdan tikilən körpülərdən daha möhkəm olur.

Bu körpülər nə tufandan qorxur, nə də zamanın sərt küləklərindən.

Çünki onların təməli insan ruhunun ən dərin qatlarında qurulur.

Məhz buna görə Azərbaycanın tarixi yalnız keçmiş hadisələrin toplusu deyil.

O, yaşayan bir yaddaşdır.

Və bu yaddaş gələcəyə doğru uzanan yolun ən etibarlı bələdçisidir.

TÜRK DÜNYASI VƏ XXI ƏSRİN YENİ ÜFÜQLƏRİ 

III hissə

Tarixdə elə dövrlər olur ki, xalqlar yalnız öz talelərini yaşamırlar; onlar bütöv bir coğrafiyanın gələcəyini müəyyənləşdirən proseslərin iştirakçısına çevrilirlər. XXI əsr türk dünyası üçün məhz belə bir mərhələdir. Bu gün Altaylardan Aralıq dənizinə, Sibir çöllərindən Xəzər sahillərinə, Orta Asiyadan Qafqaza qədər uzanan böyük mədəni məkan yeni bir tarixi dövr yaşayır.

Bu prosesin mərkəzində isə yalnız iqtisadi maraqlar və ya geosiyasi hesablamalar dayanmır. Onun kökündə daha qədim və daha möhkəm bir amil – ortaq yaddaş dayanır.

Tarixin dərin qatlarında türk xalqlarını birləşdirən yalnız qan qohumluğu olmayıb. Onları birləşdirən ortaq həyat tərzi, ortaq mədəniyyət, ortaq qəhrəmanlıq ənənələri və ortaq mənəvi dəyərlər olub. Əsrlər boyu müxtəlif imperiyaların tərkibində yaşamalarına, fərqli siyasi sistemlərin təsiri altında formalaşmalarına baxmayaraq, bu xalqların yaddaşında müəyyən ortaq kodlar qorunub saxlanılıb.

Bir mahnının melodiyasında, bir atalar sözünün hikmətində, bir dastanın süjetində və ya bir xalq rəqsinin ritmində həmin mənəvi qohumluğun izlərini görmək mümkündür.

Bu gün türk dünyasının yaxınlaşması çox zaman siyasi və iqtisadi aspektlərdən şərh edilir. Əlbəttə, enerji layihələri, nəqliyyat dəhlizləri, ticarət əlaqələri və beynəlxalq əməkdaşlıq mexanizmləri mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin tarix göstərir ki, uzunömürlü birliklər yalnız iqtisadi maraqlar üzərində qurulmur.

Ən davamlı körpülər insanların qəlbində qurulan körpülərdir.

Azərbaycan bu baxımdan xüsusi mövqeyə malikdir.

Ölkəmiz coğrafi baxımdan Şərqlə Qərbin, Şimalla Cənubun kəsişdiyi nöqtədə yerləşir. Lakin Azərbaycanın əhəmiyyəti yalnız coğrafiyası ilə ölçülmür. Azərbaycan həm də müxtəlif türk coğrafiyalarını bir-birinə bağlayan mühüm mədəni və siyasi körpülərdən biridir.

Tarix boyu bu torpaqlarda müxtəlif mədəniyyətlər görüşüb, müxtəlif dillər səslənib, müxtəlif ticarət yolları kəsişib. Bu xüsusiyyət Azərbaycan insanında fərqli düşüncə tərzinə, daha geniş dünyagörüşünə və əməkdaşlıq mədəniyyətinə zəmin yaradıb.

Məhz buna görə Azərbaycan müasir dövrdə türk dünyasının inteqrasiya proseslərində fəal rol oynayan ölkələrdən biri kimi çıxış edir.

Lakin burada bir vacib məqamı unutmaq olmaz.

Birlik heç vaxt eynilik demək deyil.

Türk dünyasının gücü də məhz müxtəlifliyindədir.

Qazaxın bozqır ruhu, qırğızın dağ yaddaşı, özbəyin şəhər mədəniyyəti, türkmənin qədim ənənələri, Anadolunun zəngin tarixi və Azərbaycanın Qafqaz təcrübəsi bir-birini təkrarlamır. Əksinə, bu müxtəliflik böyük bir mədəni mozaika yaradır.

Əsl birlik də məhz fərqliliklərə hörmət əsasında qurulur.

XXI əsrin çağırışları türk xalqları qarşısında yeni vəzifələr müəyyənləşdirir. Artıq dünyanın gücü yalnız hərbi potensialla ölçülmür. Elmin, texnologiyanın, təhsilin və innovasiyanın rolu sürətlə artır.

Bu gün rəqabət meydanı daha çox laboratoriyalarda, universitetlərdə, texnologiya mərkəzlərində formalaşır.

Ona görə də gələcəyin böyük uğurları yalnız keçmişlə fəxr etməklə qazanılmır.

Keçmişdən güc almaq vacibdir, lakin həmin gücü gələcəyə yönəltmək daha vacibdir.

Türk dünyasının qarşısında duran əsas missiyalardan biri də budur.

Bir zamanlar Böyük İpək Yolunun üzərində qurulan əlaqələr bu gün rəqəmsal texnologiyalar, elmi əməkdaşlıq, ortaq təhsil layihələri və innovasiya proqramları vasitəsilə yeni məzmun qazanır.

Dünya dəyişir.

Sərhədlərin mənası dəyişir.

İnformasiya axınları, texnoloji inkişaf və qlobal iqtisadi münasibətlər yeni reallıqlar yaradır.

Bu şəraitdə xalqların uğuru yalnız təbii sərvətlərlə deyil, insan kapitalı ilə müəyyən olunur.

Azərbaycan da bu reallığı nəzərə alaraq yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub.

Son illərdə həyata keçirilən layihələr, təhsil və texnologiya sahəsində aparılan islahatlar, nəqliyyat və logistika imkanlarının genişləndirilməsi ölkənin gələcək vizyonunun mühüm elementləridir.

Çünki müasir dövlətçilik yalnız sərhədləri qorumaq deyil.

Müasir dövlətçilik həm də gələcəyi planlaşdırmaq bacarığıdır.

Tarixdən gələn irs yalnız muzey eksponatı kimi saxlanılmamalıdır.

O, inkişafın enerjisinə çevrilməlidir.

Bu baxımdan Azərbaycanın son illərdə qazandığı təcrübə türk dünyasının digər ölkələri üçün də maraqlı nümunələr yaradır.

Eyni zamanda Azərbaycan özü də digər qardaş xalqların uğurlarından öyrənir.

Bu qarşılıqlı öyrənmə prosesi gələcək əməkdaşlığın əsasını təşkil edir.

Lakin bütün bunların fövqündə duran daha bir məsələ var.

Bu, mənəvi birlik məsələsidir.

Dünya sürətlə dəyişsə də, insanın mənəvi ehtiyacları dəyişmir. O, yenə də öz kimliyini axtarır, öz köklərinə bağlanmaq istəyir, aid olduğu böyük mədəni məkanı hiss etməyə çalışır.

Türk dünyasının yaxınlaşması da müəyyən mənada bu mənəvi ehtiyacın təzahürüdür.

Bu yaxınlaşma heç kəsə qarşı yönəlmiş layihə deyil.

Bu, ortaq mədəniyyətin, ortaq yaddaşın və ortaq gələcək arzularının ifadəsidir.

Tarix sübut edib ki, xalqlar yalnız keçmişləri ilə deyil, gələcəklə bağlı ortaq təsəvvürləri ilə də birləşirlər.

Bu gün türk dünyasının qarşısında duran əsas vəzifə məhz belə bir gələcək təsəvvürü formalaşdırmaqdır.

Elə bir gələcək ki, burada elm güc mənbəyi olsun.

Elə bir gələcək ki, burada təhsil ən böyük sərvət hesab edilsin.

Elə bir gələcək ki, burada əməkdaşlıq rəqabətdən üstün tutulsun.

Elə bir gələcək ki, burada tarix yalnız keçmişin xatirəsi deyil, gələcəyin ilham mənbəyi olsun.

Azərbaycan da həmin gələcəyin qurucularından biri olmaq iddiasındadır.

Çünki bu xalq tarix boyu yalnız yaşamağı deyil, yenidən doğulmağı da bacarıb.

Və yenidən doğulmağı bacaran xalqların gələcək qarşısında daha böyük imkanları olur.

Bu gün Xəzərin sahillərindən Orta Asiyanın bozqırlarına qədər uzanan böyük coğrafiyada yeni bir səhifə yazılır.

Həmin səhifənin necə yazılacağı isə yalnız siyasətçilərdən deyil, alimlərdən, müəllimlərdən, tələbələrdən, mühəndislərdən, sənətkarlardan və bütövlükdə xalqların özündən asılıdır.

Çünki tarixin ən böyük layihələri əvvəlcə insanların düşüncəsində yaranır.

Sonra isə gerçəkliyə çevrilir.

Və bəzən bir xalqın əsrlərlə qoruyub saxladığı yaddaş gələcəyin ən güclü enerjisinə çevrilir.

QARABAĞDAN GƏLƏCƏYƏ: DÖVLƏTÇİLİK, YADDAŞ VƏ MİLLİ MİSSİYA

IV hissə 

Tarixin elə məqamları olur ki, bir xalqın keçmişi ilə gələcəyi eyni nöqtədə görüşür. Bu görüş bəzən böyük zəfərlərin, bəzən də ağır sınaqların fonunda baş verir. Azərbaycan xalqı üçün Qarabağ məhz belə məkanlardan biridir. Qarabağ yalnız coğrafi ərazi deyil. O, xalqın yaddaşında yaşayan bir tarix, bir mədəniyyət, bir mənəviyyat və bir dövlətçilik məktəbidir.

Əsrlər boyu Qarabağ Azərbaycanın siyasi, mədəni və iqtisadi həyatında mühüm rol oynayıb. Bu torpaq neçə-neçə şair, alim, dövlət xadimi, musiqiçi və sənətkar yetişdirib. Burada səslənən muğamlar, tikilən qalalar, yazılan şeirlər və yaranan sənət nümunələri Azərbaycan mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Lakin tarix hər zaman yalnız quruculuqdan ibarət olmur.

Bəzən xalqlar öz yaddaşlarını qorumaq üçün ağır sınaqlardan keçməli olurlar.

XX əsrin sonlarında baş verən hadisələr Azərbaycanın milli yaddaşında dərin izlər buraxdı. İşğal nəticəsində yüz minlərlə insan öz doğma yurdlarından ayrı düşdü. Şəhərlər və kəndlər boşaldı. Tarixi abidələr dağıdıldı. İnsanların həyatında sağalmaz yaralar açıldı.

Ancaq bir həqiqət dəyişmədi:

Xalq öz yaddaşını itirmədi.

Yurd həsrəti yalnız məcburi köçkün düşərgələrində yaşayan insanların hissi deyildi. O, bütöv bir millətin mənəvi ağrısına çevrilmişdi. Çünki Qarabağ yalnız torpaq deyil, milli kimliyin bir hissəsi idi.

Bu səbəbdən Qarabağ məsələsi uzun illər ərzində təkcə siyasi gündəmin mövzusu olmadı.

O, həm də milli iradənin sınağına çevrildi.

Tarix göstərir ki, böyük xalqların gücü yalnız onların zəfər qazandığı günlərdə ölçülmür. Onların gücü ən çətin məqamlarda ümidlərini itirməmələrində, məqsədlərinə sadiq qalmalarında görünür.

Azərbaycan xalqı da həmin dövrdə məhz bu sınaqdan keçdi.

Nəsillər dəyişdi, illər keçdi, siyasi şərait dəyişdi, lakin Qarabağ arzusu dəyişmədi.

Bu arzunun arxasında yalnız torpaq sevgisi yox idi.

Onun arxasında ədalət anlayışı dayanırdı.

Onun arxasında dövlətçilik düşüncəsi dayanırdı.

Onun arxasında milli ləyaqət hissi dayanırdı.

Məhz buna görə Qarabağ mövzusu zaman keçdikcə zəifləmədi, əksinə, daha da gücləndi.

Tarixdə bəzən hadisələrin nəticəsi döyüş meydanlarında müəyyənləşir, lakin həmin nəticələrin əsası uzun illər əvvəl insanların düşüncəsində qoyulur.

Azərbaycanın son onilliklər ərzində keçdiyi inkişaf yolu da bunun nümunəsidir.

İqtisadi gücün artması, dövlət institutlarının möhkəmlənməsi, ordunun inkişafı, beynəlxalq mövqelərin güclənməsi və milli həmrəyliyin qorunması gələcək uğurlar üçün zəruri zəmin yaratdı.

Beləliklə, bir xalqın illərlə qoruduğu iradə konkret nəticəyə çevrildi.

Lakin hər bir zəfərin ardınca daha çətin bir mərhələ başlayır.

Bu mərhələ quruculuq mərhələsidir.

Dağıdılmış şəhərləri yenidən qurmaq mümkündür.

Viran qalmış yolları yenidən çəkmək mümkündür.

Məhv edilmiş infrastruktur bərpa oluna bilər.

Amma ən böyük quruculuq insan şüurunda aparılır.

Qarabağın gələcəyi yalnız yeni binalar və yollarla müəyyən olunmayacaq.

Onun gələcəyi həmin torpaqlarda yenidən formalaşacaq həyatla müəyyən olunacaq.

Məktəblərdə səslənəcək ilk zənglərlə.

Kitabxanalarda oxunacaq kitablarla.

Mədəniyyət ocaqlarında səslənəcək musiqilərlə.

Uşaqların gülüşü ilə.

Əkin sahələrində çalışan insanların zəhməti ilə.

Bir sözlə, həyatın özünün qayıdışı ilə.

Məhz buna görə Qarabağın bərpası sadəcə iqtisadi layihə deyil.

Bu, milli yaddaşın yenidən dirçəlişi prosesidir.

Bu gün Azərbaycanın qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdən biri də həmin yaddaşı gələcəyin inkişaf strategiyası ilə birləşdirməkdir.

Çünki dövlətçilik yalnız keçmişə söykənə bilməz.

O, eyni zamanda gələcəyə baxmalıdır.

Müasir dünyanın çağırışları bunu tələb edir.

Yeni texnologiyalar, süni intellekt, rəqəmsal iqtisadiyyat, qlobal rəqabət və sürətlə dəyişən beynəlxalq münasibətlər sistemi dövlətlərin qarşısında tamamilə yeni vəzifələr qoyur.

Bu şəraitdə Azərbaycanın uğuru yalnız tarixi irsi ilə deyil, həmin irsdən necə istifadə etməsi ilə müəyyən olunacaq.

Tarixdən güc almaq vacibdir.

Ancaq tarixdə yaşamaq olmaz.

Tarixi gələcəyə daşımaq lazımdır.

Məhz böyük xalqlar bunu bacarırlar.

Azərbaycan xalqının qarşısında duran milli missiya da bundan ibarətdir.

Minilliklər boyu formalaşmış dövlətçilik ənənələrini müasir inkişaf modeli ilə birləşdirmək.

Qədim yaddaşı müasir düşüncə ilə uzlaşdırmaq.

Milli kimliyi qlobal dünyanın imkanları ilə zənginləşdirmək.

Bu missiya təkcə dövlət qurumlarının və ya siyasətçilərin üzərinə düşmür.

Bu, bütöv cəmiyyətin vəzifəsidir.

Müəllimin də.

Alimin də.

Jurnalistin də.

Əsgərin də.

Sahibkarın da.

Tələbənin də.

Çünki dövlətçilik yalnız rəsmi institutlarda yaşamır.

O, insanların gündəlik davranışlarında, məsuliyyət hissində və Vətənə münasibətində yaşayır.

Azərbaycanın tarixi yoluna nəzər saldıqda bir həqiqət aydın görünür:

Bu xalq dəfələrlə ağır sınaqlardan keçib.

Bəzən imperiyaların təzyiqi ilə üzləşib.

Bəzən müharibələr yaşayıb.

Bəzən parçalanıb.

Bəzən yenidən ayağa qalxıb.

Lakin hər dəfə öz varlığını qorumağı bacarıb.

Çünki onun ən böyük sərvəti təkcə torpaqları deyil.

Onun ən böyük sərvəti yaddaşıdır.

Yaddaş isə yalnız keçmişin xatirəsi deyil.

Yaddaş gələcəyin təməlidir.

Bu gün Qarabağda yenidən qurulan hər kənd, hər məktəb, hər körpü əslində yalnız infrastruktur layihəsi deyil.

Onlar həm də milli yaddaşın daşlaşmış simvollarıdır.

Onlar gələcək nəsillərə verilən mesajdır:

Bu torpaqlarda həyat davam edir.

Bu xalq öz tarixini unutmur.

Bu dövlət öz gələcəyini qurur.

Tarix daşların yaddaşında başlayırdı.

Məqaləmizin əvvəlində danışdığımız həmin daşlar bu gün də susaraq əsrlərin hekayəsini danışırlar.

Onlar şahidlik edirlər ki, xalqların böyüklüyü yalnız keçmişlərinin qədimliyi ilə ölçülmür.

Xalqların böyüklüyü gələcəyi qurmaq bacarığı ilə ölçülür.

Azərbaycanın əsas gücü də məhz bundadır.

Minilliklərin yaddaşını qoruyaraq gələcəyə doğru inamla addımlamaq bacarığında.

Və bu yol hələ davam edir.

Çünki tarix bitmir.

Tarix hər yeni nəslin əllərində yenidən yazılır.