ŞUŞADA YENİDƏN YANAN MƏŞƏL...

Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinə həsr olunur

(I hissə)

Bəzən tarix özünü təkrar etmir. O, sadəcə insanlara yüz il əvvəl yarımçıq qalmış bir söhbəti davam etdirmək imkanı verir.

İyulun 2-də Şuşada yaşanan mənzərə də məhz belə idi. Dünyanın müxtəlif ölkələrindən gəlmiş alimlər, türkoloqlar, tədqiqatçılar və elm adamları qədim Qarabağın ürəyi sayılan bu şəhərin daş küçələrində addımlayarkən, sanki yalnız bir şəhərlə tanış olmurdular. Onlar yüz ilin o tayından gələn bir səsin ardınca gedirdilər. Bu, 1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayın səsi idi. O səs indi Şuşanın qayalarında əks-səda verirdi.

Tarixin qəribə bir yaddaşı var. O, heç nəyi unutmur. Unudan yalnız insan olur.

Yüz il əvvəl Bakıda toplaşan türk dünyasının böyük fikir adamları anlayırdılar ki, xalqları bir-birinə bağlayan təkcə ortaq coğrafiya deyil. Dövlətlərin sərhədləri dəyişə bilər, imperiyalar dağıla bilər, siyasi xəritələr yenidən cızılar. Lakin dili, mədəniyyəti, ortaq yaddaşı qorunan millət heç vaxt tarixdən silinmir.

Məhz buna görə Birinci Türkoloji Qurultay təkcə elm hadisəsi deyildi.

Bu, bütöv bir sivilizasiyanın özünüdərk mərhələsi idi.

XX əsrin əvvəllərində türk xalqları mürəkkəb tarixi mərhələ yaşayırdı. Müxtəlif imperiyaların tərkibində yaşayan milyonlarla türk mənşəli insanın dili, əlifbası, mədəniyyəti və tarixi haqqında vahid elmi baxış formalaşmamışdı. Hər bölgə öz taleyini yaşayırdı. Ancaq bu parçalanmış mənzərənin altında min illərin ortaq kökü yatırdı.

1926-cı ildə Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay həmin kökləri yenidən üzə çıxarmaq cəhdi idi.

O günlərdə Bakı təkcə Azərbaycanın paytaxtı deyildi.

O, türk dünyasının elmi paytaxtına çevrilmişdi.

Burada müxtəlif ölkələrdən gəlmiş alimlər yalnız dil məsələlərini müzakirə etmirdilər. Onlar gələcəyin yol xəritəsini hazırlayırdılar.

Əlifba islahatı...

Türk dillərinin müqayisəli tədqiqi...

Folklorun qorunması...

Tarixi mənbələrin araşdırılması...

Milli kimliyin elmi əsaslarla öyrənilməsi...

Bu mövzular əslində bir böyük məqsədə xidmət edirdi:

Türk xalqlarını bir-birinə daha yaxşı tanıtmaq.

Lakin tarix bəzən öz qəhrəmanlarına amansız davranır.

Qurultayın tribunasında çıxış edən bir çox görkəmli alim sonralar repressiyaların qurbanına çevrildi.

Onların bəzisi güllələndi.

Bəzisi sürgünlərdə ömrünü başa vurdu.

Bəzisinin adı uzun illər kitablardan silindi.

Ancaq tarix bir həqiqəti yenidən sübut etdi:

İdeyaları öldürmək mümkün deyil.

Çünki fikir insan ömründən daha uzun yaşayır.

Əgər bir alim öz xalqına düşünməyi öyrədə bilibsə, onun səsini heç bir güllə susdura bilməz.

Yüz il sonra həmin səs yenidən eşidilir.

Bu dəfə Şuşada.

Şuşa...

Bu adın özü artıq tarixdir.

Azərbaycan musiqisinin beşiyi...

Qafqazın mədəniyyət qalası...

Şairlərin, xanəndələrin, filosofların şəhəri...

İşğal illərində susdurulmağa çalışılan, lakin ruhu heç vaxt əsir düşməyən şəhər...

Bu gün isə yenidən Türk dünyasının mənəvi görüş yerinə çevrilən müqəddəs məkan...

Elə buna görə də "Birinci Türkoloji Qurultay: yüz ilin elmi və mədəni irsi" mövzusunda beynəlxalq konqres iştirakçılarının Şuşaya səfəri adi protokol tədbiri kimi qəbul edilə bilməz.

Bu səfərin rəmzi mənası var.

Çünki tarix bəzən məkan seçir.

Bakı XX əsrin başlanğıcında türk dünyasının intellektual oyanışının simvolu olmuşdu.

Şuşa isə XXI əsrdə həmin oyanışın mənəvi davamına çevrilir.

Şuşanın daş küçələri çox söz eşidib.

Burada Vaqifin misraları səslənib.

Burada Üzeyirin notları doğulub.

Burada Bülbülün səsi dağlara yayılıb.

İndi isə həmin küçələrdə türk dünyasının alimləri addımlayır.

Bu təsadüfdürmü?

Əlbəttə yox.

Tarix heç vaxt təsadüflərlə yazılmır.

Şuşa azad olunandan sonra burada keçirilən hər beynəlxalq tədbir əslində dünyaya verilən bir mesajdır:

Azərbaycan yalnız torpaqlarını deyil, mədəniyyətini də geri qaytarıb.

Bu gün Şuşa yalnız Azərbaycanın deyil.

Bütün türk dünyasının ortaq mənəvi ünvanlarından biridir.

Mədəniyyət ordudan daha uzunömürlüdür.

Elm siyasətdən daha davamlıdır.

Dil isə dövlətlərdən daha qədimdir.

Bunu yüz il əvvəl Bakıda toplaşan alimlər yaxşı bilirdilər.

Bu gün Şuşaya gələn alimlər də həmin həqiqəti bir daha təsdiqləyirlər.

Çünki türkləri birləşdirən yalnız tarix deyil.

Onları birləşdirən ortaq söz yaddaşıdır.

Bir layla...

Bir dastan...

Bir atalar sözü...

Bir bayatı...

Bir saz havası...

Bir daş kitabə...

Bir qədim söz...

Bəzən min kilometrlərlə uzaqda yaşayan iki insan eyni sözü fərqli tələffüz etsə də, həmin sözün ruhu dəyişmir.

Məhz buna görə dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil.

Dil xalqın yaddaşıdır.

Yaddaşı olmayan xalq isə gələcəyini də qura bilməz.

Bu gün türk dövlətləri iqtisadi əməkdaşlıqdan, nəqliyyat dəhlizlərindən, enerji layihələrindən danışırlar.

Bunlar, şübhəsiz, böyük əhəmiyyət daşıyır.

Lakin bütün bunların fövqündə duran daha möhkəm bir körpü var.

O körpünün adı mədəniyyətdir.

Elmidir.

Ədəbiyyatdır.

Dilidir.

Əgər həmin körpü möhkəm qurularsa, siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq da daha dayanıqlı olar.

Birinci Türkoloji Qurultayın yüz il əvvəl verdiyi ən böyük dərs də məhz budur.

Millətləri əvvəlcə fikir birləşdirir.

Sonra tarix.

Daha sonra dövlətlər.

Şuşada keçirilən beynəlxalq konqres bu baxımdan yalnız yubiley tədbiri deyil.

Bu, yüz il əvvəl yarımçıq qalmış elmi söhbətin davamıdır.

Bu, repressiyalar nəticəsində susdurulan alimlərin ruhuna ehtiramdır.

Bu, gələcək nəsillərə ünvanlanan çağırışdır.

Ən əsası isə bu, türk dünyasının öz elmi yaddaşına yenidən sahib çıxmasının ifadəsidir.

Bu gün Şuşanın qayaları yalnız küləyin səsini daşımır.

Onlar yüz il əvvəl Bakıda deyilən fikirlərin də əks-sədasını daşıyır.

Sanki tarix pıçıldayır:

"Bir əsr keçdi... Amma söz hələ də yaşayır."

II hissə

Yüz ilin o tayından gələn səslər

Tarix bəzən daşlara yazılır.

Bəzən kitablara.

Bəzən də insan talelərinə...

Amma elə tarixlər var ki, onların ən böyük salnaməsi insanların vicdanında yaşayır. Birinci Türkoloji Qurultay da məhz belə hadisələrdəndir. Onun qəbul etdiyi qərarlar, səsləndirdiyi elmi fikirlər və yaratdığı intellektual mühit zamanın sərhədlərini aşaraq bu gün də türk dünyasının elmi və mədəni həyatında yaşayır.

Yüz il əvvəl Bakıda başlayan söhbət, əslində, heç vaxt bitməmişdi.

O, sadəcə uzun bir sükut yaşamışdı.

Bu sükutun adı repressiya idi.

Bu sükutun adı qorxu idi.

Bu sükutun adı unutdurulmaq siyasəti idi.

Lakin sözün taleyi qəribədir. Onu həbs etmək olar, müəllifini sürgün etmək olar, kitablarını yandırmaq olar, adını ensiklopediyalardan silmək olar. Amma düşüncənin özünü məhv etmək mümkün deyil.

Çünki fikir toxum kimidir.

Torpağın altında illərlə yatıb, zamanı gələndə yenidən cücərir.

Birinci Türkoloji Qurultay türk xalqlarının ortaq elmi düşüncəsini formalaşdıran ilk böyük platforma idi. Burada müxtəlif coğrafiyalardan gəlmiş alimlər bir-birinə rəqib kimi yox, eyni ağacın müxtəlif budaqları kimi baxırdılar.

Onlar fərqləri yox, ortaq kökü axtarırdılar.

Bu, dövrü üçün son dərəcə cəsarətli yanaşma idi.

Çünki imperiyalar həmişə xalqları parçalamağa çalışır.

Elm isə onları birləşdirir.

Siyasət sərhədlər çəkir.

Mədəniyyət o sərhədlərin üzərindən körpülər salır.

Buna görə də tarix boyu ən çox qorxulan insanlar əllərində silah tutanlar deyil, kitab tutanlar olub.

Bir kitab bəzən bütöv bir ordudan güclü olur.

Bir fikir bəzən yüz illərin siyasi layihələrini dəyişdirə bilir.

Türkoloji Qurultayın ən böyük gücü də məhz bunda idi.

O, silahdan deyil, sözdən istifadə edirdi.

Ancaq XX əsrin amansız siyasi burulğanları bu böyük elmi oyanışın qarşısını aldı.

Türk xalqlarının ortaq tarixi haqqında danışmaq təhlükəli hesab edildi.

Ortaq dil haqqında düşünmək şübhə doğurdu.

Milli yaddaşın araşdırılması ideoloji cinayət kimi qiymətləndirildi.

Bir vaxtlar eyni masanın arxasında oturan alimlər sonradan eyni həbsxanaların kameralarında, eyni sürgün yollarında, eyni güllə səslərinin kölgəsində talelərini yaşadılar.

Tarixin ironiyası bundan ağır ola bilməzdi.

Dilə xidmət edən insanlar dillərini belə danışmaqdan məhrum edildilər.

Millətini sevənlər "xalq düşməni" adlandırıldı.

Elmə ömür həsr edənlərə elm qadağan edildi.

Ancaq onların yazdıqları əsərlər yaşayırdı.

Onların yetişdirdiyi tələbələr yaşayırdı.

Onların ideyaları yaşayırdı.

Tarix sübut etdi ki, repressiya insanı öldürə bilər, ideyanı yox.

Şuşada keçirilən beynəlxalq konqres bu baxımdan təkcə yubiley tədbiri deyil.

Bu, gecikmiş tarixi ədalətin ifadəsidir.

Yüz il əvvəl gələcəyi düşünən insanların xatirəsinə ucaldılmış mənəvi abidədir.

Burada iştirak edən hər bir alim, hər bir tədqiqatçı, hər bir qonaq, fərqində olsa da, olmasa da, həmin böyük ənənənin davamçısına çevrilir.

Onlar yalnız elmi məruzələr dinləmir.

Onlar tarixlə söhbət edirlər.

Şuşanın sıldırım qayaları, Cıdır düzünün ənginliyi, Xan qızının bulağının səsi, Vaqifin məqbərəsi, Üzeyirin ruhu sanki onlara bir həqiqəti pıçıldayır:

- Millətlər torpaqla deyil, yaddaşla yaşayır.

Torpaq yaddaşın evidir.

Yaddaş isə millətin ruhudur.

Bu gün türk dünyası yeni bir dövr yaşayır.

Siyasi münasibətlər möhkəmlənir.

İqtisadi əlaqələr genişlənir.

Nəqliyyat dəhlizləri açılır.

Yeni əməkdaşlıq platformaları yaranır.

Bütün bunlar mühüm hadisələrdir.

Amma bunların hər biri yalnız bir şərtlə uzunömürlü ola bilər:

Əgər onların mənəvi təməli möhkəm olarsa.

Bu təməl isə məhz ortaq tarix, ortaq dil, ortaq mədəniyyət və ortaq elmi yaddaşdır.

Birinci Türkoloji Qurultayın yüz il əvvəl söylədiyi əsas fikir də elə bundan ibarət idi.

Türk xalqları yalnız siyasi maraqlarla deyil, mədəni köklərlə bir-birinə bağlıdır.

Bu bağlılıq heç bir sərhədlə ölçülmür.

Onu xəritələr müəyyən etmir.

Onu əsrlər formalaşdırır.

Şuşanın seçilməsi də təsadüfi deyil.

Əgər Bakı XX əsrin əvvəlində türk dünyasının elmi intibahının qapısını açmışdısa, Şuşa XXI əsrdə həmin intibahın mənəvi zirvəsinə çevrilir.

Çünki Şuşa sadəcə şəhər deyil.

O, simvoldur.

İşğalın ağrısını yaşamış bir xalqın yenidən ayağa qalxmasının simvolu.

Mədəniyyətin dağıntılar üzərində qalib gəlməsinin simvolu.

Ədalətin gec də olsa bərpa olunmasının simvolu.

Bu gün Şuşaya gələn hər bir qonaq yalnız qədim küçələri gəzmir.

O, Azərbaycan xalqının iradəsini görür.

Mədəniyyətə sədaqətini görür.

Tarixin qarşısında sınmayan ruhunu görür.

Yüz il əvvəl Bakıda alimlər gələcək nəsillərə məktub yazmışdılar.

Onlar həmin məktubu kağızda yox, ideyalarda yazmışdılar.

Bu gün həmin məktubun ünvanı dəyişməyib.

Sadəcə onu oxuyanların nəsli dəyişib.

İndi o məktubu Şuşada oxuyurlar.

Onun hər cümləsi yeni məna qazanır.

Çünki tarix göstərdi ki, türk dünyasının ən böyük sərvəti nefti, qazı, ordusu və ya iqtisadiyyatı deyil.

Onun ən böyük sərvəti ortaq yaddaşıdır.

Yaddaşını qoruyan millət gələcəyini də qoruyur.

Yaddaşını itirən millət isə ən zəngin sərvətlərə sahib olsa belə, zamanın sınağından çıxa bilmir.

Bəlkə də buna görə Şuşada keçirilən bu konqresə sadəcə elmi tədbir demək azdır.

Bu, yüz il əvvəl qoparılmış bir zəncirin yenidən birləşməsidir.

Bu, vaxtilə susdurulmuş səslərin yenidən eşidilməsidir.

Bu, türk dünyasının öz elmi vicdanı ilə yenidən üz-üzə gəlməsidir.

Və bu görüş göstərir ki, zaman bəzən çox şeyi dəyişir.

Amma həqiqətin ünvanını dəyişə bilmir.

O ünvan isə bu gün yenidən Şuşadır.

III hissə 

Şuşadan gələcəyə uzanan yol

Böyük hadisələrin əsl qiyməti onların baş verdiyi gün deyil, onilliklər sonra məlum olur.

Birinci Türkoloji Qurultay da məhz belə tarixi hadisələrdəndir.

1926-cı ildə Bakıda toplaşan alimlər, yəqin ki, özlərinin bir əsr sonra da xatırlanacağını düşünmürdülər. Onlar sadəcə elmə xidmət etdiklərini sanırdılar. Halbuki, tarix onların gördüyü işi adi elmi fəaliyyət kimi deyil, bütöv bir sivilizasiyanın mənəvi müqavimət aktı kimi qiymətləndirdi.

Bu gün həmin qurultayın yüz illiyinin Şuşada qeyd olunması isə artıq təkcə yubiley deyil.

Bu, tarixin tamamlanan çevrəsidir.

Bəzən bir şəhər təkcə coğrafi məkan olmur.

O, ideyaya çevrilir.

Şuşa artıq belə şəhərlər sırasındadır.

Bir zamanlar işğalın qara kölgəsi altında susdurulmaq istənilən bu şəhər bu gün türk dünyasının düşüncə mərkəzlərindən birinə çevrilir. Burada keçirilən hər beynəlxalq tədbir, hər konqres, hər elmi müzakirə yalnız Azərbaycanın deyil, bütövlükdə türk dünyasının mənəvi həyatında yeni bir səhifə açır.

Çünki Şuşanın dirçəlişi təkcə dağıdılmış binaların yenidən tikilməsi demək deyil.

Ən böyük bərpa insan yaddaşında baş verir.

Dağılan divarları yenidən hörmək mümkündür.

Amma yaddaşı bərpa etmək daha çətindir.

Azərbaycan bu gün məhz bunu edir.

O, təkcə şəhərləri deyil, yaddaşı da bərpa edir.

Tarix göstərir ki, xalqları yaşadan onların sərvətləri deyil.

Roma imperiyası dünyanın ən qüdrətli dövlətlərindən biri idi.

Makedoniyalı İsgəndərin imperiyası qitələri birləşdirirdi.

Monqol imperiyası okeanlardan okeanlara qədər uzanırdı.

Bu imperiyaların sərhədləri tarixdə qaldı.

Amma onların yaratdığı mədəniyyət, elm və fikir bu gün də yaşayır.

Türk dünyasının gələcəyini də müəyyən edəcək əsas amil iqtisadi göstəricilərdən daha çox mədəni potensial olacaq.

Əgər ortaq yaddaş qorunarsa, iqtisadi əməkdaşlıq da möhkəmlənəcək.

Əgər ortaq dil yaşadılarsa, siyasi dialoq da güclənəcək.

Əgər ortaq tarix unudulmazsa, gələcək nəsillər də özlərini eyni böyük ailənin övladı hesab edəcəklər.

Bunun üçün isə yalnız dövlət proqramları kifayət deyil.

Universitetlər danışmalıdır.

Akademiyalar danışmalıdır.

Arxivlər açılmalıdır.

Əlyazmalar öyrənilməlidir.

Unudulmuş alimlərin əsərləri yenidən nəşr olunmalıdır.

Ortaq elektron kitabxanalar yaradılmalıdır.

Türk xalqlarının ortaq terminoloji bazası hazırlanmalıdır.

Birgə elmi ekspedisiyalar təşkil edilməlidir.

Ən əsası isə gənclərə ortaq tarixi sevdirə biləcək yeni düşüncə məktəbi formalaşdırılmalıdır.

Birinci Türkoloji Qurultayın yüz il əvvəl başladığı missiya əslində indi daha böyük miqyasda davam etdirilməlidir.

Bu gün dünya sürətlə dəyişir.

Süni intellekt, rəqəmsal texnologiyalar, qlobal informasiya axını, virtual mədəniyyət...

Bütün bunlar xalqların həyatına yeni imkanlarla yanaşı, yeni təhlükələr də gətirir.

Ən böyük təhlükə isə yaddaşın zəifləməsidir.

İnsan hər gün minlərlə informasiya ilə qarşılaşır, amma öz köklərini tanımırsa, o informasiya onu zənginləşdirmir.

Kökü olmayan ağacın budaqları nə qədər ucalığa qalxsa da, ilk tufanda sınar.

Millətlər də belədir.

Kökünü unutmuş xalq gələcəyini başqalarının yazdığı tarix üzərində qurmağa məcbur qalır.

Birinci Türkoloji Qurultayın ən böyük dərsi də budur:

Özünü tanımayan milləti başqaları tanıdır.

Bu isə çox vaxt həqiqət olmur.

Şuşada keçirilən beynəlxalq konqres göstərdi ki, türk dünyası artıq öz tarixini özü yazmaq mərhələsinə qədəm qoyur.

Bu tarix düşmənçilik üzərində qurulmur.

Bu tarix kiməsə qarşı yönəlmir.

Bu tarix elmə, mədəniyyətə, qarşılıqlı hörmətə və ortaq gələcəyə söykənir.

Məhz buna görə Şuşadan yayılan bu elmi və mənəvi çağırış təkcə türk xalqlarına deyil, bütün bəşəriyyətə ünvanlanmış bir mesajdır:

Mədəniyyət dağıdıcı deyil.

Elm sərhəd tanımır.

Dil insanları ayırmaq üçün deyil, birləşdirmək üçündür.

Bəlkə də konqres iştirakçıları Şuşanın küçələrində gəzərkən hər daşın, hər qayalığın, hər bulağın onlara nəsə söylədiyini hiss edirdilər.

Çünki Şuşa danışan şəhərdir.

O, güllə səslərini də xatırlayır.

Muğam səslərini də.

Sükutu da.

Qələbəni də.

Bu şəhər tarixə şahidlik edib.

İndi isə gələcəyin şahidinə çevrilir.

Burada deyilən hər fikir, aparılan hər elmi müzakirə gələcək nəsillərin yaddaşına yazılır.

Bəlkə də yüz il sonra başqa bir nəsil yenə Şuşaya gələcək.

Onlar da 2026-cı ili xatırlayacaqlar.

Necə ki, biz bu gün 1926-cı ili xatırlayırıq.

Tarix məhz belə yaşayır.

Nəsildən-nəslə.

Sözdən-sözə.

Yaddaşdan-yaddaşa.

Bu gün Şuşada keçirilən "Birinci Türkoloji Qurultay: yüz ilin elmi və mədəni irsi" adlı beynəlxalq konqres sübut etdi ki, böyük ideyaların ömrü insanların ömründən qat-qat uzundur.

Yüz il əvvəl Bakıda yandırılan elm çırağı heç vaxt sönməmişdi.

Sadəcə onun alovu zaman-zaman kül altında qalmışdı.

Bu gün həmin alov yenidən alışır.

Bu dəfə Şuşada.

Bu dəfə azad Qarabağın səmasında.

Bu dəfə qalib Azərbaycanın nəfəsi ilə.

Bu dəfə bütöv türk dünyasının ümidi ilə.

Şuşanın daş küçələri ilə addımlayan alimlər bəlkə də fərqində deyildilər ki, onlar təkcə bir şəhəri gəzmir, yüz ilin yolunu gedirdilər.

Bu yol 1926-cı ilin Bakısından başlayırdı.

1937-ci ilin repressiyalarından keçirdi.

Sürgünlərin, qadağaların, susdurulan kitabların, yandırılan əlyazmaların arasından uzanırdı.

Sonra Qarabağın ağrısından keçirdi.

Şuşanın işğalından.

Onun azadlığından.

Nəhayət, yenidən Şuşaya çatırdı.

Tarix öz böyük dairəsini tamamlayırdı.

Yüz il əvvəl Bakıda doğulan fikir, yüz il sonra Şuşada yeni nəfəs qazanırdı.

Və sanki Qarabağın dağları üzərində görünməz bir cümlə yazılırdı:

"Qılınclar torpaqları azad edir, amma dillər və kitablar millətləri əbədiləşdirir."

Elə buna görə də Birinci Türkoloji Qurultayın yüz illiyi yalnız keçmişə ehtiram deyil.

Bu, gələcəyə verilən vəddir.

Bu vəd isə bir həqiqəti ifadə edir:

Türk dünyasını birləşdirən ən möhkəm körpü nə siyasətdir, nə iqtisadiyyat, nə də coğrafiya. O körpünün adı ortaq dil, ortaq mədəniyyət və ortaq yaddaşdır. Şuşa isə bu yaddaşın XXI əsrdə yenidən dirçəldiyi mənəvi zirvədir.