Bakı – Türk Dünyasının İntellektual Paytaxtı

Türkoloji Qurultayın yüz ilindən ikinci yüzilliyinə

Elmi-publisistik tədqiqat

Ön söz

Tarix bəzən elə məqamlar yaradır ki, həmin anların əsl qiyməti yalnız illər, bəzən isə əsrlər keçdikdən sonra dərk olunur. İlk baxışdan adi görünən bir hadisə zamanın süzgəcindən keçərək bütöv xalqların taleyini dəyişən dönüş nöqtəsinə çevrilir. Belə hadisələr təqvimdə sadəcə bir tarix kimi qalmır; onlar xalqların kollektiv yaddaşına həkk olunur, milli özünüdərkin və gələcəyə baxışın ayrılmaz hissəsinə çevrilir.

1926-cı ilin fevralında Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultay məhz belə tarixi hadisələrdən idi. O günlərdə Xəzərin sahilində toplaşan alimlər, dilçilər, tarixçilər, ədəbiyyatşünaslar və ictimai fikir nümayəndələri, bəlkə də, tam təsəvvür etmirdilər ki, onların müzakirə etdiyi məsələlər gələcək yüzillikdə Türk dünyasının inteqrasiya proseslərinin ideya qaynaqlarından birinə çevriləcək.

Aradan yüz il keçib.

Bir əsr əvvəl qaldırılan sualların əksəriyyəti bu gün də aktuallığını itirməyib. Əksinə, qloballaşma, rəqəmsal transformasiya və yeni geosiyasi reallıqlar fonunda həmin suallar daha geniş məna qazanıb. Dilin qorunması, ortaq tarixi yaddaşın yaşadılması, mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi, elmi əməkdaşlığın genişləndirilməsi və Türk xalqları arasında qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi bu gün də strateji əhəmiyyət kəsb edən məsələlərdir.

Türkoloji Qurultayın yüz illiyi münasibətilə keçirilən Türk Dünyası Həftəsi də məhz bu baxımdan adi yubiley tədbiri deyil. Bu, tarixlə gələcəyin qovuşduğu, yüz il əvvəl başlanan ideyanın yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu nümayiş etdirən mühüm hadisədir.

Lakin burada bir sual meydana çıxır:

Nə üçün məhz Bakı?

Nə üçün Türk dünyasının ilk böyük elmi qurultayı başqa bir şəhərdə deyil, məhz Azərbaycanda keçirildi?

Bu sualın cavabı təkcə coğrafiyada deyil.

Bu cavab XIX əsrin sonlarında başlanan böyük maarifçilik hərəkatında, Azərbaycan ziyalılarının milli oyanış uğrunda mübarizəsində, Bakının iqtisadi yüksəlişi ilə yanaşı formalaşan intellektual mühitdə, Şərqlə Qərbin qovşağında yaranmış yeni fikir məktəbində gizlənir.

Türkoloji Qurultayın Bakıda keçirilməsi təsadüf deyildi.

Bu, tarixi zərurət idi.

Bu zərurəti yaradan isə Azərbaycanın XIX əsrin ikinci yarısından etibarən keçdiyi mürəkkəb, lakin şərəfli inkişaf yolu idi.

I FƏSİL

Bakı – Türk Dünyasının İntellektual Paytaxtına gedən yol

Hər bir böyük ideyanın doğulduğu bir məkan olur.

İntibahın Florensiyası, Maarifçiliyin Parisi, sənaye inqilabının Mançesteri olduğu kimi, XX əsrin əvvəllərində Türk dünyasının intellektual oyanışının da öz mərkəzi vardı. Bu mərkəz Bakı idi.

Bakı həmin dövrdə yalnız sürətlə inkişaf edən sənaye şəhəri deyildi. O, müxtəlif dillərin, mədəniyyətlərin, dinlərin və fikir cərəyanlarının qovuşduğu nadir intellektual məkan idi. Xəzərin sahilində neft sənayesinin yaratdığı iqtisadi yüksəliş təkcə kapitalın deyil, ideyaların da hərəkətini sürətləndirmişdi. Buraya gələn mühəndislər, müəllimlər, alimlər, naşirlər və maarifçilər şəhərin ictimai həyatına yeni nəfəs gətirirdilər.

Şəhərin küçələrində Şərq düşüncəsi ilə Avropa modernizmi qarşılaşır, qəzet redaksiyalarında milli kimlik haqqında polemikalar aparılır, teatr səhnələrində cəmiyyətin problemləri müzakirə olunur, məktəblərdə isə yeni təhsil modelinin təməli qoyulurdu.

Bu mühit təsadüfən yaranmamışdı. Onun arxasında böyük maarifçi nəslin zəhməti dayanırdı.

Həsən bəy Zərdabi milli mətbuatın əsasını qoymaqla cəmiyyətin düşüncə tərzini dəyişdi. Onun yaratdığı mətbuat məktəbi ictimai fikri oyatdı, xalqın maariflənməsini milli inkişafın başlıca şərti kimi təqdim etdi.

Mirzə Fətəli Axundzadə Şərqdə yeni fəlsəfi düşüncənin və tənqidi təfəkkürün əsaslarını formalaşdırdı. Onun əlifba islahatı ilə bağlı ideyaları, dünyəvi təhsil haqqında baxışları və cəmiyyətin yeniləşməsi barədə fikirləri sonrakı nəsillərin intellektual istiqamətini müəyyənləşdirdi.

Bu ideya xətti sonradan Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağaoğlu kimi böyük fikir adamlarının yaradıcılığında yeni mərhələyə yüksəldi. Onlar milli özünüdərki yalnız Azərbaycan çərçivəsində deyil, bütün Türk dünyasının gələcəyi kontekstində düşünürdülər. Məhz bu baxış Bakını regional mərkəzdən ümumtürk ideyalarının intellektual laboratoriyasına çevirdi.

Bu dövrdə Bakı artıq yalnız iqtisadi gücü ilə deyil, çap olunan qəzet və jurnalları, yeni tipli məktəbləri, teatrları, xeyriyyə cəmiyyətləri və elmi mühitilə də seçilirdi. Burada formalaşan fikir atmosferi türk xalqları arasında dialoqun qurulması üçün münbit zəmin yaratmışdı.

Buna görə də 1926-cı ildə Birinci Türkoloji Qurultayın ünvanı müəyyənləşdirilərkən seçim təsadüfi deyildi. Bakı artıq öz intellektual potensialı, maarifçilik ənənələri və ümumtürk düşüncəsinə verdiyi töhfə ilə bu missiyanı daşımağa hazır idi.

Bir şəhərin taleyi millətin taleyi ilə qovuşanda

Şəhərlər də insanlar kimi taleyə malik olur. Elə şəhərlər var ki, onların ömrü qala divarlarının hündürlüyü, saraylarının dəbdəbəsi və ya bazarlarının zənginliyi ilə ölçülür. Elə şəhərlər də var ki, onların əsl böyüklüyü orada doğulan ideyalarla müəyyən edilir. Belə şəhərlər coğrafi məkan olmaqdan çıxır, zamanın istiqamətini dəyişən düşüncə mərkəzlərinə çevrilirlər.

Bakı məhz bu qəbildən olan şəhərlərdəndir.

Onun tarixini yalnız neft sənayesinin inkişafı, iqtisadi yüksəliş və ya urbanizasiya prosesi ilə izah etmək mümkün deyil. Çünki XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Bakı təkcə maddi sərvətin deyil, mənəvi və intellektual sərvətin də paytaxtına çevrilmişdi.

Dünyanın müxtəlif ölkələrindən gələn mühəndislər, geoloqlar, sahibkarlar və mütəxəssislər Bakının iqtisadi həyatını canlandırırdılarsa, Azərbaycanın maarifçi ziyalıları şəhərin mənəvi simasını formalaşdırırdılar. Bu iki proses – iqtisadi yüksəliş və intellektual oyanış – bir-birini tamamlayaraq yeni bir ictimai mühit yaratdı.

Neft buruqları yalnız yerin dərinliklərindən sərvət çıxarmırdı. Onlar eyni zamanda cəmiyyətin düşüncə qatlarını da hərəkətə gətirirdi.

Çünki iqtisadi inkişaf təhsil tələbatını artırır, təhsil isə yeni fikir adamlarını yetişdirirdi.

Yeni məktəblər açılırdı.

Qəzetlər nəşr olunurdu.

Mətbəələr fəaliyyətə başlayırdı.

Teatr tamaşaları cəmiyyətin problemlərini müzakirəyə çıxarırdı.

Xeyriyyə cəmiyyətləri maarifçilik hərəkatını dəstəkləyirdi.

Beləliklə, Bakı tədricən Şərqdə yeni intellektual mədəniyyətin mərkəzinə çevrilirdi.

Bu mühitdə yetişən ziyalılar milli düşüncəni yalnız lokal çərçivədə təsəvvür etmirdilər. Onlar anlayırdılar ki, Azərbaycanın tərəqqisi bütövlükdə türk xalqlarının maariflənməsi və elmi inkişafı ilə sıx bağlıdır.

Məhz buna görə də onların əsərlərində "millət" anlayışı çox vaxt yalnız bir xalqı deyil, geniş mənada ortaq tarixi və mədəni köklərə malik türk xalqlarını ifadə edirdi.

Maarifçilikdən milli oyanışa

Azərbaycan maarifçiliyinin əsas xüsusiyyətlərindən biri onun praktik xarakter daşıması idi.

Bu hərəkat yalnız nəzəri mülahizələrlə kifayətlənmirdi. Məktəblər açılır, dərsliklər yazılır, qəzetlər nəşr edilir, teatr tamaşaları hazırlanır, qadın təhsili təşviq olunur, yeni əlifba layihələri müzakirə edilirdi.

Maarifçilik burada həyat tərzinə çevrilmişdi.

Bu, təsadüfi deyildi.

XIX əsrin sonlarında Azərbaycan ziyalıları çox yaxşı anlayırdılar ki, savadsız xalq azad ola bilməz.

Elm olmadan inkişaf mümkün deyil.

Milli özünüdərk olmadan isə dövlətçilik dayanıqlı ola bilməz.

Bu ideyalar tədricən Azərbaycan sərhədlərini aşaraq ümumtürk məkanında da yayılmağa başladı.

Krımda, Kazanda, Daşkənddə, Ufada, Orenburqda, Səmərqənddə fəaliyyət göstərən ziyalılarla Bakı arasında yaranan fikir əlaqələri yeni intellektual coğrafiya formalaşdırırdı.

Məktublar yazılırdı.

Qəzetlər mübadilə olunurdu.

Kitablar çap edilirdi.

Müəllimlər bir-birinin təcrübəsini öyrənirdi.

Beləcə, hələ rəsmi siyasi institutlar yaranmamışdan çox əvvəl türk xalqları arasında elmi və mədəni əməkdaşlığın görünməyən şəbəkəsi formalaşmağa başlamışdı.

Sonralar Türkoloji Qurultayın əsas iştirakçılarını bir araya gətirən də məhz bu mənəvi körpülər oldu.

Bakının açıq fikir mühiti

Böyük ideyalar qapalı cəmiyyətlərdə doğulmur.

Onların inkişafı üçün azad müzakirə, intellektual rəqabət və müxtəlif baxışların toqquşması lazımdır.

XX əsrin əvvəllərində Bakı məhz belə bir mühitə malik idi.

Burada Şərqin klassik irsi ilə Avropa maarifçiliyi qarşılaşırdı.

Burada milli romantizm realist düşüncə ilə dialoq qururdu.

Burada dini dəyərlərlə dünyəvi təhsil arasında yeni tarazlıq axtarılırdı.

Bu müxtəliflik Bakını zəiflətmirdi.

Əksinə, onu daha da zənginləşdirirdi.

Şəhər müxtəlif ideyaların mübarizə meydanına çevrildikcə yeni sintezlər yaranırdı.

Azərbaycan ziyalıları milli kimliyi qorumağın müasir dünyadan təcrid olunmaq demək olmadığını sübut etməyə çalışırdılar.

Onlar hesab edirdilər ki, xalq öz köklərinə sadiq qalmaqla yanaşı, elmi, texniki və mədəni yenilikləri də mənimsəməlidir.

Bu baxış sonradan Əli bəy Hüseynzadənin məşhur "Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək" konsepsiyasında öz sistemli ifadəsini tapdı.

Əslində həmin konsepsiya yalnız siyasi proqram deyildi.

O, bir sivilizasiya modelinin nəzəri əsasları idi.

Niyə məhz Bakı?

Bu sual üzərində bir qədər də dayanmağa ehtiyac var.

Çünki tarixdə təsadüflər olur.

Amma belə hadisələr təsadüf nəticəsində baş vermir.

Əgər 1926-cı ildə Türkoloji Qurultay Bakıda keçirilibsə, bunun arxasında onilliklər boyu formalaşan intellektual mühit dayanırdı.

Bakı artıq türk xalqlarının tanıdığı şəhər idi.

Burada çap olunan mətbuat Krımda da oxunurdu.

Burada yazılan əsərlər Kazanda da müzakirə edilirdi.

Burada yaranan ideyalar Daşkəndə də çatırdı.

Buradakı ziyalılar İstanbul, Qahirə, Paris və Sankt-Peterburqla da əlaqə saxlayırdılar.

Başqa sözlə desək, Bakı yalnız Azərbaycanın deyil, bütöv türk coğrafiyasının fikir dövranına daxil olmuşdu.

Bu səbəbdən Qurultayın Bakıda keçirilməsi coğrafi seçim deyildi.

Bu, intellektual seçimdi.

Bu seçim Bakının artıq formalaşdırdığı nüfuza verilən qiymət idi.

Bir əsr sonra dəyişən nədir?

Bu gün – Türkoloji Qurultayın yüz illiyi qeyd edilərkən – eyni sual yenidən qarşımıza çıxır.

Bir əsr əvvəl alimlər niyə Bakıya gəlirdilər?

Bu gün niyə yenə Bakıda toplaşırlar?

Cavab mahiyyət etibarilə dəyişməyib.

Çünki Bakı bu gün də dialoq məkanıdır.

Bu gün də burada ideyalar müzakirə olunur.

Bu gün də burada müxtəlif türk dövlətlərinin alimləri, siyasətçiləri, mədəniyyət xadimləri ortaq gələcəyin konturlarını müəyyənləşdirməyə çalışırlar.

Əlbəttə, dövr dəyişib.

Artıq müzakirə mövzuları yalnız əlifba və dil məsələləri ilə məhdudlaşmır.

İndi rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, ortaq informasiya məkanı, akademik əməkdaşlıq, mədəni diplomatiya və geosiyasi çağırışlar gündəmdədir.

Lakin bütün bu yeni mövzuların mərkəzində yenə də eyni ideya dayanır:

Türk xalqları ortaq tarixi yaddaşı qorumaqla gələcəyini birlikdə qura bilər.

Bəzi tarixlər dövlətlərin siyasi təqvimində qeyd olunur.

Bəzi tarixlər isə xalqların mənəvi yaddaşında yaşayır.

1926-cı ilin fevralı türk dünyası üçün məhz belə aylardan biridir.

Həmin günlərdə Bakı adi şəhər deyildi.

O, böyük bir coğrafiyanın fikir mərkəzinə çevrilmişdi.

Xəzərin sahilində yerləşən bu qədim şəhərin küçələrində müxtəlif türk ləhcələri eşidilirdi. Qonaq evlərində, elmi müəssisələrdə, kitabxanalarda, redaksiyalarda və toplantı salonlarında eyni suallar ətrafında müzakirələr aparılırdı.

Türk dillərinin gələcəyi necə olmalıdır?

Əlifba islahatları hansı istiqamətdə inkişaf etməlidir?

Ortaq elmi terminologiya mümkündürmü?

Türk xalqlarının ortaq tarixi necə öyrənilməlidir?

Milli mədəniyyət qloballaşan dünyada necə qorunmalıdır?

Əslində bu sualların heç biri yalnız dilçilik problemi deyildi.

Onların hər biri milli varlığın gələcəyi haqqında düşüncənin ifadəsi idi.

Qurultayın iştirakçıları çox yaxşı anlayırdılar ki, dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil.

Dil bir xalqın yaddaşıdır.

Dil onun tarixidir.

Dil onun gələcəyə qoyduğu ən böyük mirasdır.

Bakıya gələnlər yalnız alim deyildilər

Birinci Türkoloji Qurultayın iştirakçıları haqqında danışarkən onları yalnız dilçi, tarixçi və ya filoloq kimi təqdim etmək doğru olmazdı.

Onlar öz dövrünün fikir adamları idilər.

Onların hər biri bütöv bir xalqın intellektual taleyini təmsil edirdi.

Onlar müxtəlif siyasi sərhədlərdən gəlmişdilər.

Fərqli universitetlərdə çalışırdılar.

Müxtəlif elmi məktəbləri təmsil edirdilər.

Lakin onları birləşdirən daha böyük amal vardı.

Bu amal türk xalqlarının elmi inkişafı idi.

O dövrdə müasir kommunikasiya vasitələri yox idi.

İnternet yox idi.

Elektron kitabxanalar yox idi.

Videokonfranslar yox idi.

Buna baxmayaraq insanlar min kilometrlərlə yol qət edərək Bakıya gəlirdilər.

Çünki onlar bilirdilər ki, tarix yalnız yazılmır.

Tarix bəzən birlikdə yazılır.

Bakıda toplaşan həmin ziyalılar da məhz tarix yazmağa gəlmişdilər.

Onlar bunu bəlkə də özləri tam dərk etmirdilər.

Lakin zaman onların əməyinə öz qiymətini verdi.

Bir qurultaydan daha böyük hadisə

Türkoloji Qurultayı yalnız elmi tədbir adlandırmaq onun mahiyyətini kiçiltmək olardı.

Bu, əslində Türk dünyasının ilk böyük intellektual platforması idi.

Burada ilk dəfə müxtəlif türk xalqlarının nümayəndələri ortaq problemləri birlikdə müzakirə etdilər.

Fərqli baxışlar səsləndirildi.

Mübahisələr aparıldı.

Elmi arqumentlər irəli sürüldü.

Lakin bütün fikir ayrılıqlarına baxmayaraq hamını birləşdirən ümumi məqsəd dəyişmirdi.

Türk xalqları gələcəyə necə birlikdə gedə bilər?

Bu sual bütün müzakirələrin görünən və görünməyən mərkəzində dayanırdı.

Məhz buna görə də Qurultayın qəbul etdiyi qərarlar yalnız həmin dövr üçün deyil, gələcək nəsillər üçün də istiqamət müəyyənləşdirirdi.

Azərbaycan ziyalılarının tarixi missiyası

Bu hadisədə Azərbaycanın rolu ayrıca diqqət tələb edir.

Çünki Bakı yalnız ev sahibi deyildi.

Azərbaycan ziyalıları həmin prosesin ideya müəllifləri sırasında dayanırdılar.

Bu torpaqda yetişən fikir adamları uzun illər idi ki, ümumtürk həmrəyliyi haqqında yazır, müzakirələr aparır, qəzetlər nəşr edir, yeni məktəblər yaradırdılar.

Onlar çox yaxşı anlayırdılar ki, mədəniyyət sərhəd tanımır.

Elm sərhəd tanımır.

Dil sərhəd tanımır.

Ona görə də Türkoloji Qurultay Azərbaycan ziyalılarının onilliklər boyu apardıqları maarifçilik fəaliyyətinin məntiqi nəticəsi idi.

Əgər həmin intellektual mühit yaranmasaydı, belə bir qurultayın Bakıda keçirilməsi də mümkün olmazdı.

Tarixin acı paradoksu

Lakin tarix həmişə öz qəhrəmanlarına qarşı ədalətli olmur.

1926-cı ildə eyni zalda gələcək haqqında danışan insanların bir çoxu cəmi on il sonra totalitar repressiyaların qurbanına çevrildi.

Onların bir qismi güllələndi.

Bir qismi sürgün edildi.

Bir qismi ömrünün sonuna qədər susmağa məcbur edildi.

Onların kitabları qadağan olundu.

Adları dərsliklərdən çıxarıldı.

Şəkilləri arxivlərə göndərildi.

Lakin ideyaları öldürmək mümkün olmadı.

Çünki fikir güllə ilə məhv edilmir.

Kitab yandırmaqla tarix silinmir.

Mədəni yaddaş inzibati qərarlarla yox olmur.

Əksinə...

Bəzən təqiblər böyük ideyaların ömrünü daha da uzadır.

Türkoloji Qurultayın da taleyi belə oldu.

Onun iştirakçıları tarixdən silinmək istəndi.

Amma onların irəli sürdükləri ideyalar yüz ildən sonra yenidən Bakıda səslənməyə başladı.

Bu, tarixin ən böyük ironiyalarından biridir.

Yüz il sonra...

Bu gün həmin Qurultayın yüz illiyi qeyd olunur.

Bakı yenə qonaqlar qarşılayır.

Yenə müxtəlif türk ölkələrinin alimləri eyni şəhərdə toplaşırlar.

Yenə ortaq tarixdən danışılır.

Yenə ortaq dil müzakirə edilir.

Yenə gələcək haqqında düşünülür.

Fərq yalnız ondadır ki, artıq həmin ideyalar romantik arzu kimi deyil.

Real əməkdaşlıq modeli kimi qəbul olunur.

Türk dövlətləri arasında siyasi dialoq mövcuddur.

İqtisadi layihələr həyata keçirilir.

Nəqliyyat dəhlizləri qurulur.

Universitetlər arasında əməkdaşlıq genişlənir.

Birgə elmi proqramlar hazırlanır.

Bütün bunların ideoloji köklərini axtardıqda isə yol yenə Bakıya çıxır.

Yenə 1926-cı ilə çıxır.

Tarix öz dairəsini tamamlayırmı?

Bəlkə də yox...

Tarix heç vaxt dairə üzrə hərəkət etmir.

Tarix spiral kimidir.

O, eyni nöqtəyə qayıdırmış kimi görünür.

Əslində isə hər dəfə daha yüksək mərhələyə qalxır.

1926-cı ildə Bakı Türk dünyasının elmi özünüdərkinin paytaxtı idi.

2026-cı ildə isə Bakı artıq Türk dünyasının strateji düşüncə mərkəzlərindən birinə çevrilmək yolundadır.

Bu, yüz il əvvəl başlanmış yolun məntiqi davamıdır.

Tarix dəyişib.

Nəsillər dəyişib.

Dövlətlər dəyişib.

Texnologiyalar dəyişib.

Ancaq bir həqiqət dəyişməyib:

Türk dünyasının gələcəyi yalnız ortaq keçmişini anlayan xalqlar tərəfindən qurula bilər

Tarixdə elə şəhərlər vardır ki, onların adı yalnız coğrafi məkan anlayışını ifadə etmir. Onlar müəyyən bir düşüncə məktəbinin, mədəniyyətin və ya sivilizasiya modelinin rəmzinə çevrilirlər.

Afina antik fəlsəfənin, Florensiya İntibahın, Paris Maarifçiliyin, Vyana klassik musiqinin simvolu olduğu kimi, XX əsrin əvvəllərində Bakı da türk dünyasının intellektual dirçəlişinin rəmzinə çevrilmişdi.

Bu müqayisə ilk baxışda iddialı görünə bilər. Lakin tarixi faktlar göstərir ki, həmin dövrdə türk xalqlarının gələcəyinə dair ən mühüm ideyalar məhz Bakıda formalaşır, burada müzakirə edilir və buradan bütün türk coğrafiyasına yayılırdı.

Bakının üstünlüyü yalnız iqtisadi imkanlarında deyildi.

Şəhərin əsl üstünlüyü onun açıq fikir mühitində idi.

Burada müxtəlif baxışlar qarşılaşır, mübahisə edir, bir-birini zənginləşdirirdi.

Fikir azadlığı, maarifçilik ruhu və yeniliyə açıqlıq Bakını digər şəhərlərdən fərqləndirən əsas xüsusiyyətlər idi.

Məhz buna görə də türk dünyasının gələcəyini düşünən ziyalılar bu şəhərə gələndə özlərini yad hiss etmirdilər.

Çünki Bakı artıq onların ortaq mənəvi məkanına çevrilmişdi.

Bir əsr sonra dəyişən və dəyişməyən həqiqətlər

Aradan yüz il keçib.

Dünya tamamilə dəyişib.

Dövlət sərhədləri dəyişib.

İmperiyalar dağılıb.

Yeni dövlətlər yaranıb.

Elm və texnologiya insan həyatını kökündən dəyişdirib.

Süni intellekt, rəqəmsal kommunikasiya və qlobal informasiya şəbəkələri XXI əsrin əsas reallıqlarına çevrilib.

Lakin bütün bu dəyişikliklərin fonunda bir həqiqət dəyişməyib.

Xalqları böyük edən yalnız onların iqtisadi gücü deyil.

Onları böyük edən ortaq yaddaşdır.

Tarixini unudan xalq gələcəyini də itirə bilər.

Mədəni irsini qorumayan cəmiyyət qloballaşmanın içində öz simasını itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalır.

Dilini inkişaf etdirməyən millət isə zamanın ritmindən geri qalır.

Türkoloji Qurultayın ən böyük mirası da məhz bu düşüncə idi.

Qurultayın iştirakçıları anlayırdılar ki, siyasi sərhədlər dəyişə bilər.

Lakin dil yaşayırsa, mədəniyyət yaşayırsa, tarix yaşayırsa, millətin gələcəyi də yaşayır.

Bakının yeni missiyası

Bu gün Bakı yenidən mühüm tarixi missiya yerinə yetirir.

Artıq söhbət yalnız bir elmi tədbirin keçirilməsindən getmir.

Bakı müxtəlif türk dövlətləri arasında siyasi dialoqun, iqtisadi əməkdaşlığın, enerji təhlükəsizliyinin, nəqliyyat dəhlizlərinin, mədəni diplomatiyanın və humanitar inteqrasiyanın əsas platformalarından birinə çevrilib.

Bu gün burada keçirilən beynəlxalq forumlar, zirvə görüşləri, mədəniyyət tədbirləri və elmi konfranslar bir daha sübut edir ki, yüz il əvvəl başlanmış missiya davam edir.

Əgər 1926-cı ildə Bakı türkoloqları bir araya gətirmişdisə, XXI əsrdə Bakı artıq dövlət başçılarını, alimləri, iş adamlarını, yaradıcı ziyalıları və gəncləri ortaq məqsədlər ətrafında birləşdirən mühüm mərkəzə çevrilib.

Bu, sadəcə diplomatik uğur deyil.

Bu, tarixdən gələn missiyanın müasir dövrdə davamıdır.

Tarix niyə Bakını seçdi?

Bu sualın cavabı artıq aydındır.

Tarix şəhərləri təsadüfən seçmir.

Tarix öz missiyasını daşıya biləcək şəhərləri seçir.

Bakı XIX əsrdə maarifçiliyi seçdi.

XX əsrdə elmi əməkdaşlığı seçdi.

XXI əsrdə isə inteqrasiyanı seçir.

Məhz buna görə də Türkoloji Qurultayın yüz illiyi münasibətilə keçirilən tədbirlər Bakıda xüsusi məna kəsb edir.

Bu şəhər sadəcə yubileyə ev sahibliyi etmir.

O, yüz il əvvəl başladığı dialoqu davam etdirir.

Birinci fəslin son sözü

Tarix bəzən bir şəhərə taleyindən daha böyük missiya bəxş edir.

Bakı belə şəhərlərdən biridir.

Bir əsr əvvəl bu şəhərdə türk dünyasının ən böyük alimləri dilin, tarixin və mədəniyyətin gələcəyini müzakirə edirdilər.

Bu gün isə həmin şəhərdə artıq yeni nəslin nümayəndələri ortaq gələcəyin konturlarını müəyyənləşdirirlər.

Əsrlər dəyişir.

Nəsillər dəyişir.

Texnologiyalar dəyişir.

Lakin ideyalar yaşayır.

Türkoloji Qurultayın yüz illik yolu da bunun ən parlaq sübutudur.

Bir vaxtlar Bakıda səslənən fikirlər bu gün türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq layihələrində, ortaq humanitar təşəbbüslərdə, elmi proqramlarda və mədəni inteqrasiyada öz təcəssümünü tapır.

Deməli, yüz il əvvəl deyilən sözlər havaya deyil, gələcəyə söylənmişdi.

Və o gələcək artıq başlanıb.