Birinci Türkoloji Qurultay: Türk dünyasının intellektual birliyinin manifesti

İbrahim Cəfərov, akademik

Tarixdə elə hadisələr var ki, onların həqiqi miqyası yalnız zaman keçdikcə aydın görünür. Yaşandığı dövrdə bir elmi toplantı kimi qiymətləndirilən, lakin sonradan bütöv bir dövrün mənəvi və intellektual simvoluna çevrilən belə hadisələrdən biri də 1926-cı il fevralın 26-dan martın 6-dək Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultaydır. Bu qurultay təkcə türk dillərinin öyrənilməsi ilə məşğul olan alimlərin toplantısı deyildi. O, müxtəlif coğrafiyalarda yaşayan, fərqli siyasi sistemlərin və inzibati sərhədlərin ayırdığı, lakin ortaq dilə, tarixə və mədəni köklərə malik xalqların ilk böyük elmi dialoq platforması idi.

Birinci Türkoloji Qurultayın yüzilliyi münasibətilə bu hadisəyə yenidən nəzər salmaq təkcə tarixi xatırlamaq demək deyil. Bu, həm də Azərbaycanın elm tarixində oynadığı rolu, türk dünyasının intellektual inteqrasiyasına verdiyi töhfəni və həmin irsin bu gün hansı məna daşıdığını dəyərləndirmək üçün mühüm fürsətdir. Çünki tarix yalnız keçmişdə baş verənlərin toplusu deyil; o, bu günümüzü anlamağa və gələcəyimizi müəyyənləşdirməyə kömək edən canlı yaddaşdır.

Bakı – türk dünyasının fikir paytaxtı

XX əsrin ilk onilliklərində Bakı təkcə Qafqazın iqtisadi mərkəzi deyildi. Neft sənayesinin sürətli inkişafı ilə yanaşı, şəhər Şərqin ən mühüm elm, təhsil və mədəniyyət ocaqlarından birinə çevrilmişdi. Burada milli mətbuat inkişaf edir, teatr və musiqi yeni mərhələyə qədəm qoyur, universitet və elmi müəssisələr formalaşır, maarifçilik ideyaları geniş yayılırdı. Azərbaycan ziyalıları cəmiyyətin yeniləşməsini elmin, təhsilin və milli özünüdərkin inkişafında görürdülər.

Bu intellektual mühit təsadüfən yaranmamışdı. Mirzə Fətəli Axundzadənin əlifba islahatı ilə bağlı irəli sürdüyü cəsarətli fikirlər, Həsən bəy Zərdabinin milli mətbuat məktəbi, Əli bəy Hüseynzadənin türkçülük konsepsiyası, Əhməd bəy Ağaoğlunun ictimai-siyasi düşüncəsi, Üzeyir Hacıbəylinin milli mədəniyyət strategiyası Azərbaycanı bütün türk dünyasında fikir və maarifçilik mərkəzlərindən birinə çevirmişdi.

Məhz buna görə Birinci Türkoloji Qurultayın Bakıda keçirilməsi tarixi qanunauyğunluq idi. Şəhər artıq belə möhtəşəm beynəlxalq elmi toplantıya ev sahibliyi etmək üçün həm intellektual potensiala, həm də mədəni mühitə malik idi.

1926-cı ilin fevralında Bakı fərqli dillərin, müxtəlif elmi məktəblərin və zəngin mədəni təcrübələrin qovuşduğu məkana çevrildi. Şəhərin vağzalı, limanı, mehmanxanaları və elm ocaqları müxtəlif bölgələrdən gələn alimlərin görüş yerinə dönmüşdü. Onlar özləri ilə yalnız məruzələr və elmi qeydlər gətirməmişdilər. Onlar türk xalqlarının ortaq tarixi, dili və mədəniyyəti haqqında uzun illərin araşdırmalarını, fərqli baxışlarını və gələcəyə dair ümidlərini də Bakıya gətirmişdilər.

Maarifçilikdən elmi inteqrasiyaya

Birinci Türkoloji Qurultayın meydana çıxması təsadüfi təşəbbüs deyildi. O, XIX əsrin sonlarından etibarən türk xalqları arasında geniş vüsət alan maarifçilik hərəkatının, milli məktəblərin inkişafının, yeni mətbuatın yaranmasının və ana dilində təhsilin genişlənməsinin məntiqi nəticəsi idi.

Bu dövrün görkəmli ziyalıları yaxşı anlayırdılar ki, milli inkişafın əsasında dil dayanır. Dil isə yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, xalqın tarixi yaddaşını, mədəni irsini və mənəvi kimliyini yaşadan əsas sütundur. Buna görə də türk dillərinin elmi əsaslarla öyrənilməsi, onların qarşılıqlı əlaqələrinin araşdırılması və müasir tələblərə uyğun inkişaf etdirilməsi artıq təkcə filoloji məsələ deyil, strateji əhəmiyyət daşıyan mədəni və ictimai vəzifə kimi qəbul edilirdi.

Birinci Türkoloji Qurultay məhz bu zərurətdən doğdu. O, müxtəlif ölkələrdə və bölgələrdə fəaliyyət göstərən alimləri ilk dəfə vahid elmi platformada bir araya gətirdi. Burada əsas məqsəd yalnız ayrı-ayrı problemləri müzakirə etmək deyil, türkologiyanın gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirmək, elmi əməkdaşlığın əsaslarını yaratmaq və ortaq intellektual məkan formalaşdırmaq idi.

Bu baxımdan Bakı Qurultayı XIX əsr maarifçilik ideyalarının məntiqi davamı, XX əsr türkologiyasının isə yeni başlanğıcı oldu.

Bir zalda toplaşan böyük zəka

1926-cı il fevralın 26-da Bakıda açılan Birinci Türkoloji Qurultay elmi fikir tarixində nadir hadisələrdən biri idi. Bu, təkcə növbəti beynəlxalq konfrans deyildi. Qurultay, əslində, müxtəlif ölkələrdən və bölgələrdən gəlmiş türkoloqların, şərqşünasların, tarixçilərin, dilçilərin, etnoqrafların və maarif xadimlərinin ilk böyük intellektual məclisi idi.

Qurultayın proqramı onun miqyasını aydın göstərirdi. Burada türk dillərinin tarixi inkişafı, fonetik və qrammatik xüsusiyyətləri, dialektologiya, terminologiya, əlifba məsələsi, qədim yazılı abidələrin öyrənilməsi, folklor, etnoqrafiya, arxeologiya, ədəbiyyat tarixi, məktəb və təhsil problemləri geniş müzakirə olunurdu. İlk baxışda bunlar müxtəlif elm sahələri kimi görünürdü. Əslində isə bütün bu mövzuları vahid məqsəd birləşdirirdi: türk xalqlarının zəngin mənəvi irsini müasir elmi metodologiya ilə öyrənmək və gələcək inkişafın intellektual əsaslarını müəyyənləşdirmək.

Qurultayın zalında səslənən çıxışlar təkcə elmi məruzələr deyildi. Hər fikir arxasında bütöv bir xalqın dili, tarixi və mədəniyyəti dayanırdı. Mübahisələr elmi arqumentlərlə aparılır, fərqli baxışlar hörmətlə dinlənilir, ortaq nəticələrə gəlmək üçün intellektual mühit formalaşdırılırdı. Məhz bu atmosfer Birinci Türkoloji Qurultayı öz dövrünün ən mühüm elmi hadisələrindən birinə çevirdi.

Bu gün Qurultayın stenoqramlarını və materiallarını vərəqlədikdə bir həqiqət aydın görünür: həmin günlərdə Bakıda yalnız elmi problemlər müzakirə edilmirdi. Burada gələcəyin humanitar əməkdaşlığının modeli yaradılırdı. Elmin siyasi sərhədlərdən üstün tutulduğu, fikir müxtəlifliyinin zənginlik kimi qəbul edildiyi bu mühit XX əsrin ilk rübü üçün olduqca mütərəqqi yanaşma idi.

Şəxsiyyətlərin yaratdığı böyük məktəb

Birinci Türkoloji Qurultayın ən böyük sərvəti onun bir araya gətirdiyi alimlər idi. Bu insanlar müxtəlif elmi məktəbləri təmsil etsələr də, onların hamısını birləşdirən ortaq amal vardı: türk xalqlarının dilini, tarixini və mədəniyyətini elmi əsaslarla öyrənmək.

Qurultayın elmi simasını müəyyən edən aparıcı şəxsiyyətlərdən biri professor Bəkir Çobanzadə idi. O, türk dillərinin müqayisəli tədqiqi, fonetika və dil nəzəriyyəsi sahəsində irəli sürdüyü konseptual fikirlərlə artıq beynəlxalq elmi nüfuz qazanmışdı. Çobanzadə üçün dil yalnız qrammatik kateqoriyalar sistemi deyildi. O, dili xalqın tarixi yaddaşı, mədəni kodu və milli özünüdərkinin ən mühüm ifadəsi hesab edirdi.

Azərbaycan elminin görkəmli nümayəndələri də Qurultayın işinə mühüm töhfə verdilər. Onların çıxışlarında folklorun, klassik ədəbi irsin, xalq yaradıcılığının və milli məktəbin inkişafının əhəmiyyəti xüsusi vurğulanırdı. Bu çıxışlar göstərirdi ki, Azərbaycan ziyalıları milli dəyərləri qlobal elmi düşüncə ilə uzlaşdırmağı bacaran müasir intellektual məktəb yaratmışdılar.

Qurultayın işində iştirak edən dünya şöhrətli şərqşünaslar və türkoloqlar onun beynəlxalq nüfuzunu daha da artırırdı. Onların araşdırmaları türkologiyanın ayrıca bir elm sahəsi kimi formalaşmasına ciddi təkan verdi. Fərqli elmi baxışlar qarşıdurma yaratmır, əksinə, yeni nəticələrin əldə olunmasına xidmət edirdi. Elə buna görə də Birinci Türkoloji Qurultay elmi polemika mədəniyyətinin ən parlaq nümunələrindən biri kimi tarixə düşdü.

Əlifba məsələsi: qrafikadan daha böyük məna

Birinci Türkoloji Qurultay haqqında danışarkən ən çox diqqət çəkən mövzulardan biri yeni əlifba ilə bağlı müzakirələrdir. Şübhəsiz, bu məsələ Qurultayın əsas gündəm mövzularından idi və onun qəbul etdiyi qərarlar sonrakı illərdə türk xalqlarının maarifçilik tarixində mühüm rol oynadı.

Lakin Qurultayın mahiyyətini yalnız əlifba islahatı ilə məhdudlaşdırmaq doğru olmazdı.

Əlifba barədə müzakirələrin arxasında daha geniş strateji baxış dayanırdı. Söhbət savadlanmanın genişləndirilməsindən, elmi biliklərin daha əlçatan olmasından, müasir təhsil sisteminin inkişafından və ortaq elmi ünsiyyət imkanlarının yaradılmasından gedirdi. Yazı sistemi burada məqsəd deyil, milli inkişafın mühüm vasitəsi kimi qiymətləndirilirdi.

Bu baxımdan Birinci Türkoloji Qurultayın qəbul etdiyi yanaşmalar öz dövrünü xeyli qabaqlayırdı. O dövrdə irəli sürülən bir çox ideya bu gün də türk dövlətləri arasında dil siyasəti, terminologiya və ortaq humanitar məkanın formalaşdırılması ilə bağlı müzakirələrdə aktuallığını qoruyur.

Beləliklə, Bakı Qurultayı təkcə bir əlifbanın taleyini deyil, bütövlükdə türk dünyasının intellektual inkişaf istiqamətlərini müzakirə edirdi. Onun böyüklüyü də məhz bundadır.

Bir nəslin zirvəsi və faciəsi

Birinci Türkoloji Qurultayın stenoqramlarını, məruzələrini və iştirakçı siyahısını diqqətlə oxuduqda qəribə bir hiss keçirirsən. Elə bil bir əsrin intellektual xəritəsi göz önündə canlanır.

Zalda söz alan alimlərin hər biri ayrı-ayrı məktəblərin nümayəndəsi idi. Onların arasında fikir ayrılıqları da vardı, müxtəlif elmi baxışlar da. Lakin hamısını bir amal birləşdirirdi – türk xalqlarının dilini, tarixini və mədəniyyətini elmi həqiqətin işığında araşdırmaq.

Məhz buna görə Birinci Türkoloji Qurultay təkcə qəbul etdiyi qərarlarla deyil, yaratdığı elmi mühitlə tarixə düşdü.

Bakıda ilk dəfə olaraq türkologiya ideoloji mülahizələrin deyil, elmi metodologiyanın predmetinə çevrildi. Elmi polemika şəxsi münasibətlərdən üstün tutuldu, arqument əsas meyara çevrildi, müxtəlif baxışlar qarşıdurma deyil, həqiqətə aparan yol kimi qəbul edildi.

Bu, XX əsrin ilk rübü üçün müstəsna hadisə idi.

Lakin tarix bu böyük nəslə uzun ömür vermədi.

1926-cı ildə eyni zalda gələcək haqqında müzakirə aparan alimlərin bir çoxu cəmi on il sonra repressiya maşınının qurbanına çevrildi.

Onların bəziləri həbs edildi.

Bəziləri güllələndi.

Bəziləri sürgünlərdə ömürlərini başa vurdu.

Bəzilərinin adı isə uzun illər elmi ədəbiyyatdan silindi.

Bu, təkcə ayrı-ayrı alimlərin faciəsi deyildi.

Bu, bütöv bir elmi məktəbin faciəsi idi.

Türkologiyanın inkişafı onilliklərlə ləngidi.

Bir çox fundamental tədqiqatlar yarımçıq qaldı.

Elmi əlaqələr qırıldı.

Ortaq layihələr dayandırıldı.

Elmin yerini ideologiya tutdu.

Tarix isə sübut etdi ki, ideologiyanın hökmü müvəqqətidir, elmin hökmü isə zamanın sınağından keçir.

Bu gün həmin alimlərin əsərlərinə yenidən qayıtdıqca aydın olur ki, onlar yalnız öz dövrlərinin problemlərini həll etmirdilər. Onlar gələcəyin humanitar əməkdaşlığının nəzəri əsaslarını yaradırdılar.

Bu mənada Birinci Türkoloji Qurultayın əsl böyüklüyü qəbul etdiyi qətnamələrdə deyil, formalaşdırdığı elmi düşüncə məktəbindədir.

Tarixi yaddaşın bərpası

Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra Birinci Türkoloji Qurultayın irsinə münasibətdə tamamilə yeni mərhələ başlandı.

Uzun illər adı çəkilməsi qadağan edilmiş və ya unudulmuş alimlərin elmi irsi yenidən araşdırıldı.

Arxivlər açıldı.

Əlyazmalar işıq üzü gördü.

Fundamental tədqiqatlar nəşr edildi.

Repressiya qurbanlarının adları milli yaddaşa qaytarıldı.

Bu, təkcə tarixi ədalətin bərpası deyildi.

Bu, Azərbaycanın öz intellektual köklərinə qayıdışı idi.

Çünki xalqın gələcəyini yalnız iqtisadi inkişaf müəyyən etmir.

Onun gələcəyini yaddaşı da müəyyən edir.

Yaddaşını qoruyan xalqlar tarixlərini də qoruyurlar.

Tarixlərini qoruyan xalqlar isə gələcəklərini daha inamla qururlar.

Bu gün Birinci Türkoloji Qurultay haqqında danışarkən biz yalnız yüz il əvvəl keçirilmiş bir tədbiri xatırlamırıq.

Biz Azərbaycan elminin ən parlaq səhifələrindən birini yenidən oxuyuruq.

Biz bir əsr əvvəl Bakının türk dünyasına verdiyi intellektual töhfəni yenidən qiymətləndiririk.

Azərbaycanın davam edən missiyası

Bu gün Azərbaycanın türk dünyasında oynadığı rol təsadüfi deyil.

Bir əsr əvvəl Bakı türk xalqlarının elmi dialoq məkanı olmuşdu.

Bu gün də Azərbaycan həmin missiyanı yeni tarixi şəraitdə davam etdirir.

Türk dövlətləri arasında humanitar əməkdaşlığın genişlənməsi, ortaq tarix və mədəni irsin araşdırılması, elm və təhsil sahəsində həyata keçirilən layihələr göstərir ki, 1926-cı ilin ideyaları yaşayır.

Xüsusilə son illərdə Şuşada və Bakıda keçirilən beynəlxalq elmi forumlar, humanitar konfranslar, ortaq mədəni irsə həsr olunmuş tədbirlər Azərbaycanın bu sahədə tarixi məsuliyyətini dərindən dərk etdiyini nümayiş etdirir.

Birinci Türkoloji Qurultay yüz il əvvəl Bakını türk dünyasının intellektual mərkəzinə çevirmişdi.

Bu gün Azərbaycan həmin tarixi missiyanı müasir dövrün çağırışlarına uyğun şəkildə davam etdirir.

Bu, keçmişə qayıdış deyil.

Bu, keçmişdən güc alaraq gələcəyə doğru inamla irəliləməkdir.