Türk dünyasının yeni strateji uğuru: Azərbaycan-Türkmənistan-Özbəkistan üçtərəfli zirvəsi
Prezident İlham Əliyevin 2025-ci ilin avqust ayında Türkmənistana rəsmi səfəri təkcə diplomatik səfər deyil, həm də türk dünyasının gələcək inkişafını müəyyən edən strateji və mənəvi bir hadisə kimi yadda qaldı. Bu səfər çərçivəsində Türkmənistan Xalq Məsləhətinin sədri Qurbanqulu Berdiməhəmmədov və Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevlə birgə keçirilən üçtərəfli görüş, bölgədəki siyasi, iqtisadi və mədəni inteqrasiyanın yeni mərhələsinə keçidin rəsmi nişanəsi oldu.
Bu görüş yalnız bölgənin liderlərinin bir araya gəlməsi ilə kifayətlənməyib, türkdilli dövlətlərin ortaq məqsədlər naminə birləşmək əzmini bir daha nümayiş etdirdi. İmzalanan mühüm sənədlər və əldə olunan razılaşmalar isə bu birliyin real və dayanıqlı əsaslara söykəndiyini göstərdi.
Geosiyasi əhəmiyyət: Yeni güc mərkəzinin formalaşması
Azərbaycan, Türkmənistan və Özbəkistan – hər biri Mərkəzi Asiyada və Qafqazda özünəməxsus geosiyasi mövqeyə malik olan dövlətlərdir. Bu üç ölkənin birgə təşəbbüsü ilə keçirilən görüş regionda yeni bir güc mərkəzinin formalaşdığını göstərir. Bu güc mərkəzi yalnız enerji və nəqliyyat layihələri ilə deyil, həm də siyasi koordinasiya və strateji əməkdaşlıqla güclənir.
Əsas diqqət çəkən razılaşmalardan biri Transxəzər Nəqliyyat Dəhlizi üzrə əməkdaşlıq memorandumu oldu. Bu təşəbbüs, Çindən Avropaya uzanan alternativ nəqliyyat marşrutunun inkişafına töhfə verməklə yanaşı, Türk Dövlətləri arasında qarşılıqlı asılılığı artırır, logistik imkanları genişləndirir. Bu, həm də Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətini artıraraq beynəlxalq yükdaşımalarda türkdilli dövlətlərin rolunu əhəmiyyətli dərəcədə yüksəldir.
Eyni zamanda enerji sahəsində informasiya və texnologiya mübadiləsi üzrə razılaşmalar, ölkələr arasında dayanıqlı enerji əməkdaşlığının qurulmasına zəmin yaradır. Bərpa olunan enerji mənbələri, yaşıl texnologiyaların tətbiqi və enerji təhlükəsizliyi məsələləri regional sabitliyin təmin olunmasında mühüm rol oynayır.
İqtisadi perspektiv: Ortaq inkişaf modeli
Üçtərəfli əməkdaşlıq platforması həm də yeni bir iqtisadi inteqrasiya modelini ortaya qoyur. Tərəflər kənd təsərrüfatı və qida təhlükəsizliyi sahəsində imzaladıqları sənədlərlə, ərzaq ehtiyatlarının idarə olunması, kənd təsərrüfatı məhsullarının tədarükü və texnoloji təcrübə mübadiləsi istiqamətində konkret addımlar atmaq əzmində olduqlarını nümayiş etdirdilər.
Bu razılaşmalar xüsusilə post-pandemiya dövründə və qlobal ərzaq böhranının fonunda daha da aktuallaşır. Regionda iqlim dəyişikliyinin təsirləri, su resurslarının ədalətli paylaşdırılması və kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın artırılması kimi məsələlərə ortaq yanaşma həm iqtisadi sabitlik, həm də sosial rifah baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bundan əlavə, bu əməkdaşlıq modeli ölkələr arasında sərmayə axınını təşviq edir, qarşılıqlı ticarətin genişlənməsinə, kiçik və orta sahibkarlığın dəstəklənməsinə şərait yaradır. Beləliklə, bu platforma sadəcə dövlətlərarası münasibətləri deyil, həm də region xalqlarının gündəlik həyatına birbaşa təsir göstərən inkişaf mexanizminə çevrilir.
Mədəni və mənəvi birliyin güclənməsi
İmzalanan sənədlər və iqtisadi razılaşmalar nə qədər əhəmiyyətlidirsə, bu görüşün mədəni və mənəvi təməlləri bir o qədər dərin və dayanıqlıdır. Azərbaycan, Türkmənistan və Özbəkistan xalqları tarix boyu ortaq dil, din, mədəniyyət və adət-ənənələrlə formalaşmış bir etnik-mədəni ailənin üzvləridir. Bu birlik Dədə Qorqudun nəsihətlərində, Məxtimqulunun şeirlərində, Nizami və Nəvainin ədəbi irsində əksini tapır.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında vurğuladığı kimi, “Türk dünyası həm mənəvi güc mərkəzidir, həm də beynəlxalq münasibətlərdə ciddi təsirə malik bir qüvvədir”. Bu fikir, türkdilli dövlətlərin yalnız maddi gücə deyil, mənəvi dəyərlərə söykənən gücə də malik olduğunu göstərir. Bayramlar, musiqi, folklor, dastanlar, ortaq qəhrəmanlıq ənənələri bu xalqları birləşdirən görünməz bağlardır və bu bağlar zaman keçdikcə daha da möhkəmlənir.
Bu görüş həm də Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində mədəni proqramların genişləndirilməsi, gənclərin, alimlərin və yaradıcı ziyalıların qarşılıqlı təmaslarının artırılması üçün yeni imkanlar açır. Ortaq təhsil platformaları, türkdilli universitetlərin inteqrasiyası və elmi mübadilələr bu mənəvi birliyin gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından mühüm rol oynayır.
Regional sabitlik və sülhə töhfə
Azərbaycanın təşəbbüsləri ilə formalaşan bu əməkdaşlıq həm də regionda sabitliyin qorunmasına xidmət edir. Azərbaycanın diplomatik təcrübəsi, Türkmənistanın neytral mövqeyi və Özbəkistanın islahatçı siyasəti bu üçlüyü regional təhlükəsizlik məsələlərində də effektiv tərəfdaşlara çevirir.
Birgə layihələr vasitəsilə sosial rifahın yüksəldilməsi, sərhədyanı əməkdaşlığın gücləndirilməsi, qeyri-qanuni miqrasiyaya qarşı birgə tədbirlərin görülməsi bölgədə humanitar sabitliyə töhfə verir. Bu xüsusda türkdilli dövlətlərin birgə platformada çıxış etməsi onların beynəlxalq aləmdə daha ciddi aktora çevrilməsinə şərait yaradır.
Gələcəyə baxış: Qüdrətli Türk Dünyası yolu
İmzalanan sənədlər yalnız bu günün problemlərini həll etməyə deyil, gələcək nəsillərə daha sıx bağlarla birləşmiş bir türk dünyası miras qoymağa xidmət edir. Bu, həm gücümüzdür, həm də məsuliyyətimiz.
Türk Dünyası XXI əsrdə yalnız tarixi bağlara əsaslanan bir birlik deyil, həm də müasir çağırışlara cavab verən, rəqabətə davamlı və güclü əməkdaşlıq platforması kimi çıxış edir. Qlobal dəyişikliklər fonunda milli maraqları qorumaqla yanaşı, ortaq dəyərləri müdafiə etmək, iqtisadi və texnoloji inkişafda birgə addımlamaq, mədəni irsi gələcək nəsillərə ötürmək strateji və mənəvi məsələdir.
Bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin liderliyində həyata keçirilən təşəbbüslər Türk Dövlətləri Təşkilatının gücləndirilməsinə, türk xalqlarının beynəlxalq nüfuzunun artırılmasına, ortaq dilin, mədəniyyətin və tarixin daha da möhkəmləndirilməsinə xidmət edir.
Azərbaycan, Türkmənistan və Özbəkistan arasında keçirilən üçtərəfli görüş, təkcə imzalanan sənədlərlə deyil, həm də verdiyi mesajla tarixə düşdü: Türk Dünyası bir aradadır, həm güclüdür, həm də qətiyyətlidir. Bu görüş yeni bir mərhələnin başlanğıcıdır.
Arifə HÜSEYNOVA,
Turan Dövləti Təşklatlarının Azərbaycan Respublikasındakı
Nümayəndəliyinin sədri.
