I hissə

Tarix bəzən daşların yaddaşında yaşayır. Minilliklər boyu küləklərin yonduğu qayalar, mağaraların qaranlıq divarları, qədim şəhərlərin torpaq altında qalmış bünövrələri insanın unuda bildiyini unutmur. Xalqların taleyi də bir qədər belədir. Bəzən zaman onların adını dəyişir, sərhədlərini daraldır və ya genişləndirir, dövlətlərini dağıdır, lakin yaddaşlarını məhv edə bilmir. Yaddaş isə xalqın görünməyən dövlətidir.

Azərbaycanın tarixi haqqında danışarkən ilk növbədə məhz bu görünməyən dövlətdən – minilliklər boyunca nəsildən-nəslə ötürülən milli yaddaşdan danışmaq lazımdır. Çünki hər bir dövlət əvvəlcə insanların şüurunda yaranır, sonra xəritələrdə öz yerini tapır.

Azərbaycan torpağı dünyanın qədim sivilizasiya məkanlarından biri hesab olunur. Bu torpaqlarda aparılan arxeoloji qazıntılar təkcə qədim yaşayış məskənlərinin deyil, həm də insan düşüncəsinin, əmək fəaliyyətinin və ictimai münasibətlərin ilkin izlərini üzə çıxarıb. Azıx mağarasından tapılan qədim insan qalıqları, Qobustanın qayaüstü təsvirləri, Kür-Araz mədəniyyətinin zəngin nümunələri göstərir ki, bu ərazilər tarix səhnəsinə gec çıxan yox, əksinə, onun ilk səhifələrində yer alan məkanlardan biridir.

Lakin bir xalqın böyüklüyünü yalnız onun qədimliyi müəyyən etmir. Tarixdə qədim olub yoxa çıxan xalqlar da az olmayıb. Xalqın gücü onun zaman qarşısında tab gətirə bilməsindədir. Azərbaycanın tarixi də məhz bu baxımdan maraqlıdır. Bu torpaqlar əsrlər boyu saysız-hesabsız yürüşlər, işğallar, imperiyalar və siyasi təlatümlər görüb. Bəzən dövlətlər dağılıb, şəhərlər viran qalıb, hökmdarlar dəyişib. Ancaq xalq öz varlığını qoruyub saxlayıb.

Tarixin müxtəlif dövrlərində Azərbaycan ərazisində yaranmış siyasi qurumlar bu torpaqlarda dövlətçilik təfəkkürünün dərin köklərə malik olduğunu göstərir. Qədim dövlətlərdən başlayaraq sonrakı yüzilliklərdə meydana çıxan siyasi birliklər yalnız hakimiyyət institutları deyil, həm də ictimai təşkilatlanmanın ifadəsi idi. Onlar xalqın özünüidarə qabiliyyətinin, siyasi iradəsinin və gələcəyə baxışının məhsulu olmuşdur.

Dövlətçilik anlayışı çox vaxt yalnız hakimiyyət və sərhəd anlayışları ilə əlaqələndirilir. Halbuki dövlətçilik daha geniş məfhumdur. Dövlətçilik bir xalqın öz taleyinə sahib çıxmaq iradəsidir. Dövlətçilik öz dilini, mədəniyyətini, tarixini və mənəvi dəyərlərini qorumaq bacarığıdır. Dövlətçilik təkcə paytaxtda yerləşən inzibati binalar deyil, həm də kənd məktəbində dərs deyən müəllimin vicdanı, sərhəddə dayanan əsgərin andı, alimlərin elmi axtarışları və vətəndaşların dövlətə olan etimadıdır.

Azərbaycan xalqının tarixində bu iradə dəfələrlə sınaqdan keçib.

Bəzən bu torpaqlara dünyanın ən qüdrətli imperiyaları sahib olmaq istəyib. Şərqdən və qərbdən gələn böyük qüvvələr Qafqazın bu strateji bölgəsini nəzarət altına almağa çalışıblar. Çünki Azərbaycan yalnız coğrafi məkan deyil. O, müxtəlif sivilizasiyaların qovşağı, ticarət yollarının kəsişmə nöqtəsi, enerji və mədəniyyət körpüsüdür.

Tarix boyu bu mövqe həm üstünlük, həm də sınaq olub.

Bir tərəfdən Azərbaycan müxtəlif mədəniyyətlərin qovuşduğu zəngin bir məkan kimi formalaşıb. Digər tərəfdən isə daim xarici təsirlərlə üzləşib. Məhz buna görə burada dövlətçilik təkcə siyasi idarəetmə deyil, həm də milli özünümüdafiə vasitəsi kimi inkişaf edib.

Xalqın yaddaşında qorunan qəhrəmanlıq dastanları, aşıq yaradıcılığı, folklor nümunələri və tarixi rəvayətlər bunu açıq şəkildə göstərir. Bu mənbələrdə dövlət anlayışı çox vaxt yalnız hökmdar obrazı ilə deyil, Vətən anlayışı ilə birlikdə təqdim olunur. Bu təsadüfi deyil. Çünki Azərbaycan insanı üçün torpaq sadəcə yaşayış yeri deyil, həm də mənəvi dəyərdir.

Bəlkə də buna görə əsrlər boyunca bu torpağın insanları hər dəfə yenidən ayağa qalxmağı bacarıb.

Tarixdə elə xalqlar var ki, bir dəfə məğlub olduqdan sonra səhnədən siliniblər. Azərbaycan xalqı isə dəfələrlə məğlubiyyətlə üzləşsə də, hər dəfə öz gücünü bərpa edib. Bu xüsusiyyət onun milli xarakterinin mühüm cəhətlərindən biridir.

XIX əsrdə Azərbaycan torpaqlarının parçalanması xalqın taleyində ən ağır hadisələrdən biri oldu. Tarixi proseslərin nəticəsində eyni millətin nümayəndələri müxtəlif siyasi sərhədlərin iki tərəfində yaşamağa məcbur oldular. Bu parçalanma yalnız coğrafi deyil, həm də mənəvi ağrı yaratdı.

Lakin sərhədlər xalqın yaddaşını ayıra bilmədi.

Araz çayının hər iki sahilində eyni dil danışıldı, eyni mahnılar oxundu, eyni bayatılar söyləndi. Ədəbiyyat, musiqi və mədəniyyət milli birliyin qorunmasında görünməz körpüyə çevrildi.

Tarix göstərdi ki, siyasi sərhədlər dəyişə bilər, amma milli kimlik asanlıqla dəyişmir.

XX əsr Azərbaycan xalqının taleyində yeni sınaqlar və yeni qələbələr əsri oldu. Bu dövrdə xalq həm müstəqillik arzusu uğrunda mübarizə apardı, həm də totalitar sistemin sərt qaydaları altında yaşadı. Lakin azadlıq ideyası heç vaxt tamamilə yox olmadı.

Bu ideya bəzən bir şairin misrasında, bəzən bir müəllimin dərsində, bəzən də adi insanların gündəlik söhbətlərində yaşadı.

Nəhayət, XX əsrin sonlarında Azərbaycan yenidən dövlət müstəqilliyini bərpa etdi.

Müstəqillik yalnız siyasi hadisə deyildi. Bu, həm də tarixi yaddaşın qayıdışı idi. Xalq öz dövlətini yenidən qurmaq imkanı əldə etdi. Qarşıda ağır çətinliklər, iqtisadi böhranlar və təhlükəsizlik problemləri olsa da, dövlətçilik ənənəsi bu prosesin əsas dayaqlarından birinə çevrildi.

Müstəqillik dövründə Azərbaycan təkcə daxili inkişaf məsələləri ilə deyil, həm də öz ərazi bütövlüyünün qorunması uğrunda mübarizə aparmalı oldu. Uzun illər davam edən münaqişə cəmiyyətin bütün təbəqələrinə təsir göstərdi. Minlərlə insan öz doğma yurdlarından didərgin düşdü.

Ancaq tarix bir daha göstərdi ki, milli iradə uzunmüddətli sınaqlardan daha güclü ola bilər.

Azərbaycanın son onilliklərdə keçdiyi yol dövlətçilik anlayışının yalnız keçmişə aid olmadığını sübut etdi. Dövlətçilik canlı prosesdir. O, hər yeni nəsildə yenidən formalaşır, yenidən güclənir və yeni məna qazanır.

Bu gün Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri də qədim tarixi müasir inkişafla birləşdirməkdir. Çünki keçmişə yalnız fəxr etmək üçün yox, gələcəyi qurmaq üçün baxmaq lazımdır.

Daşların yaddaşı bizə keçmişdən danışır.

Lakin tarix yalnız keçmiş haqqında deyil.

Tarix həm də gələcək haqqında məsuliyyətdir. Azərbaycan dövlətçiliyinin ən böyük gücü məhz buradadır: minilliklərin yaddaşı ilə sabahın ümidlərini eyni yolun üzərində birləşdirə bilməsində.

II hissə

Tarix bəzən sərhədlər çəkir, amma yaddaşa hökm edə bilmir.

Xəritələrdə qələmlə çəkilən xətlər dövlətləri ayıra bilər, şəhərləri bir-birindən uzaq sala bilər, hətta eyni ailənin üzvlərini müxtəlif ölkələrin vətəndaşına çevirə bilər. Lakin insanın mənəvi coğrafiyası xəritələrdən daha böyükdür. O, ürəkdə başlayır və nəsillərin yaddaşında davam edir.

Azərbaycan tarixinin ən ağrılı səhifələrindən biri də məhz bu yaddaş coğrafiyasının parçalanması ilə bağlıdır.

Araz çayı əsrlər boyu Azərbaycan torpaqlarının həyat damarlarından biri olub. O, şəhərləri, kəndləri, ticarət yollarını və insan talelərini birləşdirib. Arazın sahillərində yaranan mədəniyyətlər, söylənən nəğmələr, yazılan şeirlər və qurulan ailələr vahid bir mənəvi məkanın hissələri idi.

Lakin XIX əsrin əvvəllərində baş verən siyasi hadisələr nəticəsində Araz başqa məna daşımağa başladı. O, təkcə çay deyil, ayrılığın rəmzinə çevrildi.

Tarixdə bəzən silahların edə bilmədiyini müqavilələr edir.

Bir neçə imza ilə xalqların taleyi dəyişir, minilliklər boyu formalaşmış əlaqələr qırılır, yeni siyasi reallıqlar yaranır. Azərbaycan xalqı da belə sınaqlardan keçdi. Eyni xalqın nümayəndələri müxtəlif siyasi sistemlərin içində yaşamağa məcbur oldular.

Ancaq qəribə bir həqiqət var:

Bölünən torpaq oldu, bölünməyən isə yaddaş.

Arazın hər iki tərəfində analar eyni laylaları oxumağa davam etdilər. Eyni dastanlar danışıldı, eyni bayatılar söyləndi. Uşaqlar eyni nağıllarla böyüdü, aşıqlar eyni sazın sədası ilə könüllərə yol tapdılar.

Məhz buna görə Azərbaycanın milli birliyi heç vaxt yalnız siyasi anlayış olmayıb.

Bu birlik ilk növbədə mədəniyyət birliyidir.

Dünyada elə xalqlar var ki, onları dövlətlər yaradıb. Elə xalqlar da var ki, dövlətlər dağılsa belə, onlar yaşamağa davam ediblər. Azərbaycan xalqı ikinci qrupun nümayəndəsidir. Onun ən böyük gücü dövlət sərhədlərindən əvvəl yaranan və onlardan daha uzunömürlü olan mənəvi bağlardır.

Ədəbiyyat bu bağların qorunmasında xüsusi rol oynayıb.

Azərbaycanın klassik şairlərinin əsərləri nə Arazı tanıyıb, nə də siyasi sərhədləri. Onların yaratdığı mənəvi dünya bütöv bir millətin ortaq xəzinəsinə çevrilib.

Bir xalqı yaşadan yalnız onun ordusu və iqtisadiyyatı deyil.

Onu yaşadan həm də şairlərinin sözü, musiqiçilərinin nəğməsi, alimlərinin düşüncəsi və müəllimlərinin yetişdirdiyi nəsillərdir.

Bu baxımdan Azərbaycanın tarixi yalnız müharibələr və dövlətlər tarixi deyil.

Bu, həm də mədəni müqavimət tarixidir.

XIX və XX əsrlər boyu müxtəlif siyasi sistemlər milli kimliyi dəyişdirməyə çalışsalar da, xalq öz mədəni əsaslarını qorumağı bacardı. Dil yaşadı. Ədəbiyyat yaşadı. Musiqi yaşadı.

Məhz buna görə milli yaddaş da yaşadı.

Tarixçilər çox vaxt dövlətlərin yüksəlişindən və süqutundan danışırlar. Ancaq bəzən görünməyən qəhrəmanlar daha böyük iş görürlər. Kənd müəllimi, kitabxanaçı, şair, alim, jurnalist və ya sadə bir kənd ağsaqqalı xalqın yaddaşını qorumaqla əslində dövlətçiliyin də yaşamasına xidmət edir.

Azərbaycan tarixində belə insanların sayı çox olub.

Onlar siyasi tribunaların önündə görünməyiblər.

Onlar haqqında hər zaman kitablar yazılmayıb.

Ancaq milli yaddaşın sönməməsində onların rolu əvəzsiz olub.

Yaddaş olmadan dövlətçilik də olmur.

Çünki dövlət əvvəlcə ideya kimi doğulur.

İdeya isə yaddaşdan qidalanır.

Azərbaycanın müasir inkişaf yolunu anlamaq üçün bu həqiqəti unutmaq olmaz.

Bu gün ölkənin iqtisadi gücü artır, şəhərlər yenilənir, yollar çəkilir, yeni layihələr həyata keçirilir. Bunlar mühüm nailiyyətlərdir. Lakin hər bir inkişafın arxasında daha dərin bir amil dayanır: milli özünüdərk.

Xalq öz keçmişini bilmədən gələcəyini qura bilməz.

Məhz buna görə tarixi yaddaşın qorunması müasir dövlət siyasətinin də vacib istiqamətlərindən biridir.

Son illərdə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində aparılan bərpa işləri, tarixi abidələrin qorunması, mədəni irsin tanıdılması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Çünki hər bir daş yalnız memarlıq nümunəsi deyil.

O, yaddaş daşıyıcısıdır.

Şuşanın küçələri, İçərişəhərin divarları, qədim körpülər, məscidlər və qalalar xalqın keçdiyi yolun canlı şahidləridir.

Onlar bizə xatırladır ki, tarix yalnız kitabların içində yaşamır.

Tarix ətrafımızdadır.

O, gördüyümüz abidələrdə, eşitdiyimiz mahnılarda, danışdığımız dildə yaşayır.

Arazın iki sahili də məhz belə bir yaddaşın hissəsidir.

Bu yaddaş zaman-zaman müxtəlif siyasi çətinliklərlə üzləşsə də, öz mahiyyətini itirməyib.

Çünki milli kimlik yalnız coğrafiya məsələsi deyil.

Milli kimlik həm də mənəvi seçimdir.

Bir xalqın öz tarixini unutmaqdan imtina etməsidir.

Bir xalqın öz mədəniyyətini qorumaq əzmidir.

Bir xalqın öz köklərinə sahib çıxmaq iradəsidir.

Bu gün Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri də həmin yaddaşı müasir dünyanın çağırışları ilə uzlaşdırmaqdır.

Çünki tarixə qapanmaq da olmaz, onu unutmaq da.

Tarix gələcəyin yükü deyil.

Tarix gələcəyin dayağıdır.

Arazın sahillərində əsrlər boyu yaşayan insanlar bunu yaxşı biliblər.

Onlar başa düşüblər ki, suyun ayırdığı torpaqları yaddaş birləşdirə bilər.

Və yaddaşın qurduğu körpülər daşdan tikilən körpülərdən daha möhkəm olur.

Bu körpülər nə tufandan qorxur, nə də zamanın sərt küləklərindən.

Çünki onların təməli insan ruhunun ən dərin qatlarında qurulur.

Məhz buna görə Azərbaycanın tarixi yalnız keçmiş hadisələrin toplusu deyil.

O, yaşayan bir yaddaşdır.

Və bu yaddaş gələcəyə doğru uzanan yolun ən etibarlı bələdçisidir.

TÜRK DÜNYASI VƏ XXI ƏSRİN YENİ ÜFÜQLƏRİ 

III hissə

Tarixdə elə dövrlər olur ki, xalqlar yalnız öz talelərini yaşamırlar; onlar bütöv bir coğrafiyanın gələcəyini müəyyənləşdirən proseslərin iştirakçısına çevrilirlər. XXI əsr türk dünyası üçün məhz belə bir mərhələdir. Bu gün Altaylardan Aralıq dənizinə, Sibir çöllərindən Xəzər sahillərinə, Orta Asiyadan Qafqaza qədər uzanan böyük mədəni məkan yeni bir tarixi dövr yaşayır.

Bu prosesin mərkəzində isə yalnız iqtisadi maraqlar və ya geosiyasi hesablamalar dayanmır. Onun kökündə daha qədim və daha möhkəm bir amil – ortaq yaddaş dayanır.

Tarixin dərin qatlarında türk xalqlarını birləşdirən yalnız qan qohumluğu olmayıb. Onları birləşdirən ortaq həyat tərzi, ortaq mədəniyyət, ortaq qəhrəmanlıq ənənələri və ortaq mənəvi dəyərlər olub. Əsrlər boyu müxtəlif imperiyaların tərkibində yaşamalarına, fərqli siyasi sistemlərin təsiri altında formalaşmalarına baxmayaraq, bu xalqların yaddaşında müəyyən ortaq kodlar qorunub saxlanılıb.

Bir mahnının melodiyasında, bir atalar sözünün hikmətində, bir dastanın süjetində və ya bir xalq rəqsinin ritmində həmin mənəvi qohumluğun izlərini görmək mümkündür.

Bu gün türk dünyasının yaxınlaşması çox zaman siyasi və iqtisadi aspektlərdən şərh edilir. Əlbəttə, enerji layihələri, nəqliyyat dəhlizləri, ticarət əlaqələri və beynəlxalq əməkdaşlıq mexanizmləri mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin tarix göstərir ki, uzunömürlü birliklər yalnız iqtisadi maraqlar üzərində qurulmur.

Ən davamlı körpülər insanların qəlbində qurulan körpülərdir.

Azərbaycan bu baxımdan xüsusi mövqeyə malikdir.

Ölkəmiz coğrafi baxımdan Şərqlə Qərbin, Şimalla Cənubun kəsişdiyi nöqtədə yerləşir. Lakin Azərbaycanın əhəmiyyəti yalnız coğrafiyası ilə ölçülmür. Azərbaycan həm də müxtəlif türk coğrafiyalarını bir-birinə bağlayan mühüm mədəni və siyasi körpülərdən biridir.

Tarix boyu bu torpaqlarda müxtəlif mədəniyyətlər görüşüb, müxtəlif dillər səslənib, müxtəlif ticarət yolları kəsişib. Bu xüsusiyyət Azərbaycan insanında fərqli düşüncə tərzinə, daha geniş dünyagörüşünə və əməkdaşlıq mədəniyyətinə zəmin yaradıb.

Məhz buna görə Azərbaycan müasir dövrdə türk dünyasının inteqrasiya proseslərində fəal rol oynayan ölkələrdən biri kimi çıxış edir.

Lakin burada bir vacib məqamı unutmaq olmaz.

Birlik heç vaxt eynilik demək deyil.

Türk dünyasının gücü də məhz müxtəlifliyindədir.

Qazaxın bozqır ruhu, qırğızın dağ yaddaşı, özbəyin şəhər mədəniyyəti, türkmənin qədim ənənələri, Anadolunun zəngin tarixi və Azərbaycanın Qafqaz təcrübəsi bir-birini təkrarlamır. Əksinə, bu müxtəliflik böyük bir mədəni mozaika yaradır.

Əsl birlik də məhz fərqliliklərə hörmət əsasında qurulur.

XXI əsrin çağırışları türk xalqları qarşısında yeni vəzifələr müəyyənləşdirir. Artıq dünyanın gücü yalnız hərbi potensialla ölçülmür. Elmin, texnologiyanın, təhsilin və innovasiyanın rolu sürətlə artır.

Bu gün rəqabət meydanı daha çox laboratoriyalarda, universitetlərdə, texnologiya mərkəzlərində formalaşır.

Ona görə də gələcəyin böyük uğurları yalnız keçmişlə fəxr etməklə qazanılmır.

Keçmişdən güc almaq vacibdir, lakin həmin gücü gələcəyə yönəltmək daha vacibdir.

Türk dünyasının qarşısında duran əsas missiyalardan biri də budur.

Bir zamanlar Böyük İpək Yolunun üzərində qurulan əlaqələr bu gün rəqəmsal texnologiyalar, elmi əməkdaşlıq, ortaq təhsil layihələri və innovasiya proqramları vasitəsilə yeni məzmun qazanır.

Dünya dəyişir.

Sərhədlərin mənası dəyişir.

İnformasiya axınları, texnoloji inkişaf və qlobal iqtisadi münasibətlər yeni reallıqlar yaradır.

Bu şəraitdə xalqların uğuru yalnız təbii sərvətlərlə deyil, insan kapitalı ilə müəyyən olunur.

Azərbaycan da bu reallığı nəzərə alaraq yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub.

Son illərdə həyata keçirilən layihələr, təhsil və texnologiya sahəsində aparılan islahatlar, nəqliyyat və logistika imkanlarının genişləndirilməsi ölkənin gələcək vizyonunun mühüm elementləridir.

Çünki müasir dövlətçilik yalnız sərhədləri qorumaq deyil.

Müasir dövlətçilik həm də gələcəyi planlaşdırmaq bacarığıdır.

Tarixdən gələn irs yalnız muzey eksponatı kimi saxlanılmamalıdır.

O, inkişafın enerjisinə çevrilməlidir.

Bu baxımdan Azərbaycanın son illərdə qazandığı təcrübə türk dünyasının digər ölkələri üçün də maraqlı nümunələr yaradır.

Eyni zamanda Azərbaycan özü də digər qardaş xalqların uğurlarından öyrənir.

Bu qarşılıqlı öyrənmə prosesi gələcək əməkdaşlığın əsasını təşkil edir.

Lakin bütün bunların fövqündə duran daha bir məsələ var.

Bu, mənəvi birlik məsələsidir.

Dünya sürətlə dəyişsə də, insanın mənəvi ehtiyacları dəyişmir. O, yenə də öz kimliyini axtarır, öz köklərinə bağlanmaq istəyir, aid olduğu böyük mədəni məkanı hiss etməyə çalışır.

Türk dünyasının yaxınlaşması da müəyyən mənada bu mənəvi ehtiyacın təzahürüdür.

Bu yaxınlaşma heç kəsə qarşı yönəlmiş layihə deyil.

Bu, ortaq mədəniyyətin, ortaq yaddaşın və ortaq gələcək arzularının ifadəsidir.

Tarix sübut edib ki, xalqlar yalnız keçmişləri ilə deyil, gələcəklə bağlı ortaq təsəvvürləri ilə də birləşirlər.

Bu gün türk dünyasının qarşısında duran əsas vəzifə məhz belə bir gələcək təsəvvürü formalaşdırmaqdır.

Elə bir gələcək ki, burada elm güc mənbəyi olsun.

Elə bir gələcək ki, burada təhsil ən böyük sərvət hesab edilsin.

Elə bir gələcək ki, burada əməkdaşlıq rəqabətdən üstün tutulsun.

Elə bir gələcək ki, burada tarix yalnız keçmişin xatirəsi deyil, gələcəyin ilham mənbəyi olsun.

Azərbaycan da həmin gələcəyin qurucularından biri olmaq iddiasındadır.

Çünki bu xalq tarix boyu yalnız yaşamağı deyil, yenidən doğulmağı da bacarıb.

Və yenidən doğulmağı bacaran xalqların gələcək qarşısında daha böyük imkanları olur.

Bu gün Xəzərin sahillərindən Orta Asiyanın bozqırlarına qədər uzanan böyük coğrafiyada yeni bir səhifə yazılır.

Həmin səhifənin necə yazılacağı isə yalnız siyasətçilərdən deyil, alimlərdən, müəllimlərdən, tələbələrdən, mühəndislərdən, sənətkarlardan və bütövlükdə xalqların özündən asılıdır.

Çünki tarixin ən böyük layihələri əvvəlcə insanların düşüncəsində yaranır.

Sonra isə gerçəkliyə çevrilir.

Və bəzən bir xalqın əsrlərlə qoruyub saxladığı yaddaş gələcəyin ən güclü enerjisinə çevrilir.

QARABAĞDAN GƏLƏCƏYƏ: DÖVLƏTÇİLİK, YADDAŞ VƏ MİLLİ MİSSİYA

IV hissə 

Tarixin elə məqamları olur ki, bir xalqın keçmişi ilə gələcəyi eyni nöqtədə görüşür. Bu görüş bəzən böyük zəfərlərin, bəzən də ağır sınaqların fonunda baş verir. Azərbaycan xalqı üçün Qarabağ məhz belə məkanlardan biridir. Qarabağ yalnız coğrafi ərazi deyil. O, xalqın yaddaşında yaşayan bir tarix, bir mədəniyyət, bir mənəviyyat və bir dövlətçilik məktəbidir.

Əsrlər boyu Qarabağ Azərbaycanın siyasi, mədəni və iqtisadi həyatında mühüm rol oynayıb. Bu torpaq neçə-neçə şair, alim, dövlət xadimi, musiqiçi və sənətkar yetişdirib. Burada səslənən muğamlar, tikilən qalalar, yazılan şeirlər və yaranan sənət nümunələri Azərbaycan mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Lakin tarix hər zaman yalnız quruculuqdan ibarət olmur.

Bəzən xalqlar öz yaddaşlarını qorumaq üçün ağır sınaqlardan keçməli olurlar.

XX əsrin sonlarında baş verən hadisələr Azərbaycanın milli yaddaşında dərin izlər buraxdı. İşğal nəticəsində yüz minlərlə insan öz doğma yurdlarından ayrı düşdü. Şəhərlər və kəndlər boşaldı. Tarixi abidələr dağıdıldı. İnsanların həyatında sağalmaz yaralar açıldı.

Ancaq bir həqiqət dəyişmədi:

Xalq öz yaddaşını itirmədi.

Yurd həsrəti yalnız məcburi köçkün düşərgələrində yaşayan insanların hissi deyildi. O, bütöv bir millətin mənəvi ağrısına çevrilmişdi. Çünki Qarabağ yalnız torpaq deyil, milli kimliyin bir hissəsi idi.

Bu səbəbdən Qarabağ məsələsi uzun illər ərzində təkcə siyasi gündəmin mövzusu olmadı.

O, həm də milli iradənin sınağına çevrildi.

Tarix göstərir ki, böyük xalqların gücü yalnız onların zəfər qazandığı günlərdə ölçülmür. Onların gücü ən çətin məqamlarda ümidlərini itirməmələrində, məqsədlərinə sadiq qalmalarında görünür.

Azərbaycan xalqı da həmin dövrdə məhz bu sınaqdan keçdi.

Nəsillər dəyişdi, illər keçdi, siyasi şərait dəyişdi, lakin Qarabağ arzusu dəyişmədi.

Bu arzunun arxasında yalnız torpaq sevgisi yox idi.

Onun arxasında ədalət anlayışı dayanırdı.

Onun arxasında dövlətçilik düşüncəsi dayanırdı.

Onun arxasında milli ləyaqət hissi dayanırdı.

Məhz buna görə Qarabağ mövzusu zaman keçdikcə zəifləmədi, əksinə, daha da gücləndi.

Tarixdə bəzən hadisələrin nəticəsi döyüş meydanlarında müəyyənləşir, lakin həmin nəticələrin əsası uzun illər əvvəl insanların düşüncəsində qoyulur.

Azərbaycanın son onilliklər ərzində keçdiyi inkişaf yolu da bunun nümunəsidir.

İqtisadi gücün artması, dövlət institutlarının möhkəmlənməsi, ordunun inkişafı, beynəlxalq mövqelərin güclənməsi və milli həmrəyliyin qorunması gələcək uğurlar üçün zəruri zəmin yaratdı.

Beləliklə, bir xalqın illərlə qoruduğu iradə konkret nəticəyə çevrildi.

Lakin hər bir zəfərin ardınca daha çətin bir mərhələ başlayır.

Bu mərhələ quruculuq mərhələsidir.

Dağıdılmış şəhərləri yenidən qurmaq mümkündür.

Viran qalmış yolları yenidən çəkmək mümkündür.

Məhv edilmiş infrastruktur bərpa oluna bilər.

Amma ən böyük quruculuq insan şüurunda aparılır.

Qarabağın gələcəyi yalnız yeni binalar və yollarla müəyyən olunmayacaq.

Onun gələcəyi həmin torpaqlarda yenidən formalaşacaq həyatla müəyyən olunacaq.

Məktəblərdə səslənəcək ilk zənglərlə.

Kitabxanalarda oxunacaq kitablarla.

Mədəniyyət ocaqlarında səslənəcək musiqilərlə.

Uşaqların gülüşü ilə.

Əkin sahələrində çalışan insanların zəhməti ilə.

Bir sözlə, həyatın özünün qayıdışı ilə.

Məhz buna görə Qarabağın bərpası sadəcə iqtisadi layihə deyil.

Bu, milli yaddaşın yenidən dirçəlişi prosesidir.

Bu gün Azərbaycanın qarşısında duran ən mühüm vəzifələrdən biri də həmin yaddaşı gələcəyin inkişaf strategiyası ilə birləşdirməkdir.

Çünki dövlətçilik yalnız keçmişə söykənə bilməz.

O, eyni zamanda gələcəyə baxmalıdır.

Müasir dünyanın çağırışları bunu tələb edir.

Yeni texnologiyalar, süni intellekt, rəqəmsal iqtisadiyyat, qlobal rəqabət və sürətlə dəyişən beynəlxalq münasibətlər sistemi dövlətlərin qarşısında tamamilə yeni vəzifələr qoyur.

Bu şəraitdə Azərbaycanın uğuru yalnız tarixi irsi ilə deyil, həmin irsdən necə istifadə etməsi ilə müəyyən olunacaq.

Tarixdən güc almaq vacibdir.

Ancaq tarixdə yaşamaq olmaz.

Tarixi gələcəyə daşımaq lazımdır.

Məhz böyük xalqlar bunu bacarırlar.

Azərbaycan xalqının qarşısında duran milli missiya da bundan ibarətdir.

Minilliklər boyu formalaşmış dövlətçilik ənənələrini müasir inkişaf modeli ilə birləşdirmək.

Qədim yaddaşı müasir düşüncə ilə uzlaşdırmaq.

Milli kimliyi qlobal dünyanın imkanları ilə zənginləşdirmək.

Bu missiya təkcə dövlət qurumlarının və ya siyasətçilərin üzərinə düşmür.

Bu, bütöv cəmiyyətin vəzifəsidir.

Müəllimin də.

Alimin də.

Jurnalistin də.

Əsgərin də.

Sahibkarın da.

Tələbənin də.

Çünki dövlətçilik yalnız rəsmi institutlarda yaşamır.

O, insanların gündəlik davranışlarında, məsuliyyət hissində və Vətənə münasibətində yaşayır.

Azərbaycanın tarixi yoluna nəzər saldıqda bir həqiqət aydın görünür:

Bu xalq dəfələrlə ağır sınaqlardan keçib.

Bəzən imperiyaların təzyiqi ilə üzləşib.

Bəzən müharibələr yaşayıb.

Bəzən parçalanıb.

Bəzən yenidən ayağa qalxıb.

Lakin hər dəfə öz varlığını qorumağı bacarıb.

Çünki onun ən böyük sərvəti təkcə torpaqları deyil.

Onun ən böyük sərvəti yaddaşıdır.

Yaddaş isə yalnız keçmişin xatirəsi deyil.

Yaddaş gələcəyin təməlidir.

Bu gün Qarabağda yenidən qurulan hər kənd, hər məktəb, hər körpü əslində yalnız infrastruktur layihəsi deyil.

Onlar həm də milli yaddaşın daşlaşmış simvollarıdır.

Onlar gələcək nəsillərə verilən mesajdır:

Bu torpaqlarda həyat davam edir.

Bu xalq öz tarixini unutmur.

Bu dövlət öz gələcəyini qurur.

Tarix daşların yaddaşında başlayırdı.

Məqaləmizin əvvəlində danışdığımız həmin daşlar bu gün də susaraq əsrlərin hekayəsini danışırlar.

Onlar şahidlik edirlər ki, xalqların böyüklüyü yalnız keçmişlərinin qədimliyi ilə ölçülmür.

Xalqların böyüklüyü gələcəyi qurmaq bacarığı ilə ölçülür.

Azərbaycanın əsas gücü də məhz bundadır.

Minilliklərin yaddaşını qoruyaraq gələcəyə doğru inamla addımlamaq bacarığında.

Və bu yol hələ davam edir.

Çünki tarix bitmir.

Tarix hər yeni nəslin əllərində yenidən yazılır.

Adını deyəndə

dilimdəki pas qopur.

İllərlə bağlı qalmış bir qapı

içimdə

səs çıxarmadan açılır.

Mən səni çağırmıram.

Sən

unudulmuş bir otaqdan

məni özümə tərəf səsləyirsən.

Adımı qoyub gəldiyim,

üzümü itirdiyim yerdən.

Azadlıq -

bir söz deyil.

Bir gün

öz kölgəsinə sığmayan adamın

ilk addımıdır.

Sən gələndə

əşyaların çəkisi dəyişir.

Divar divar olmur,

qapı qapı olmur,

vaxt öz yerindən azca tərpənir.

Mən ilk dəfə anlayıram ki,

öyrəşmək

həmişə yaşamaq deyil.

Səni tanıyanlar çox olmur.

Çünki sən rahatlıq gətirmirsən.

Sən insanın

özündən gizlətdiyi səsi

geri qaytarırsan.

Bəzən bir ömür boyu

hamı ilə danışan adam

ilk dəfə

özünü eşidir.

Həmin gündən

heç nə əvvəlki kimi qalmır.

Sənin yolunda

daşlar deyil,

səssizliklər aşılır.

Adamlar

illərlə içində gəzdirdiyi

qaranlıq otaqları açır.

Toz qalxır.

Köhnə qorxular görünür.

Sən onları öldürmürsən.

Sadəcə

işığı yandırırsan.

Sənin nəfəsində

insan yüngülləşmir.

Əksinə.

Çiynindəki görünməz yükü

ilk dəfə hiss edir.

O yükün adı

vicdandır.

O yükün adı

öz seçimidir.

Və insan

başqasının kölgəsində gizlənə bilməyəndə

tənhalığın nə olduğunu anlayır.

Azadlıq -

sən kəsmirsən.

Amma artıq olanı

adamın içindən ayırırsan.

Sən yandırmırsan.

Amma saxta olan

sənin yaxınlığında

öz-özünə külə dönür.

Buna görə

səni sevənlər

hündür yerlər axtarmır.

Onlara kiçik bir daş kifayətdir -

həqiqəti

yerə yaxın dayanaraq demək üçün.

Sənin məktəbində

dərslik yoxdur.

İnsan

öz yarasını oxuyur.

Müəllim vaxtdır.

Müəllim səhvdir.

Müəllim gecəyarı

öz vicdanının səsinə oyanmaqdır.

İmtahan isə

hamının susduğu yerdə

öz içində gizlənməməkdir.

Mən səni yazmıram.

Bəzən hiss edirəm ki,

sən məni

görünməyən bir əl yazısı kimi

həyatın kənarlarında yazırsan.

Silinən yerlərdə.

Pozulan yerlərdə.

Heç kimin baxmadığı

boşluqlarda.

Oxuyan az olur.

Amma oxuyan

özündən keçə bilmir.

Bir gün

adını deməyə ehtiyac qalmır.

Çünki nəfəsimdə

sənin izlərin yaşayır.

Səsim məndən ayrılıb

öz yoluna çıxır.

Mən isə

uzun bir qaranlıqdan sonra

öz içimdə

yerimi tapıram.

Azadlıq -

sən bayraq deyilsən.

Sən şüar deyilsən.

Sən insanın içində

heç vaxt tam qapanmayan

bir qapısan.

Nə qədər yaşayırsa,

o qapı

bir az da açılır.

Bir az da ağrıyır.

Bir az da işıqlanır.

Adını mən yazmadım.

Bir səhər

oyanıb gördüm ki,

ürəyimin ən dərin yerində

çoxdan yazılıb.

Mürəkkəbsiz.

Kağızsız.

Səssiz.

Səni itirən

torpağa çevrilmir.

Əvvəlcə

öz içində azalır.

Sonra

öz səsini tanımır.

Sonra

öz gözlərində qərib olur.

Səni qoruyan isə

qalib gəlmir.

Sadəcə

özünə xəyanət etmir.

Azadlıq -

sən verilən deyilsən.

Alınan da deyilsən.

Sən insanın içində

birdən-birə açılan

bir ömür boyu bağlanmayan

həqiqət yarığısan.

Oradan keçənlər

eyni adam qalmırlar.

Unutduğun hər şey

səndən əl çəkməyib hələ.

Qapının ağzında,

illərdir açılmayan siyirtmədə,

paslı poçt qutusunun qaranlığında,

bir adın kölgəsi dayanıb.

Sən onu çoxdan çağırmırsan.

O isə

hələ də səni tanıyır.

Səni təkcə adamlar gözləmir.

Bəzən yarımçıq qalmış bir baxış,

bəzən sonadək deyilməmiş bir cümlə,

bəzən də

özündən gizlətdiyin üz.

Küçənin dönəcəyində

heç kəs olmaya bilər.

Amma yenə hiss edərsən:

nəsə

səndən əvvəl gəlib ora.

Bir gün

köhnə bir səs eşidəcəksən.

Hardansa yox.

İçində çoxdan sökülmüş hesab etdiyin

bir divarın arxasından.

O səs

sənə heç nə deməyəcək.

Sadəcə dayanacaq.

Və sən anlayacaqsan ki,

bəzi xatirələr

geri qayıtmır -

heç getməyiblər.

Ayaqqabılarını çıxarıb

yorğunluğunu qapının yanında qoyursan.

Amma gecə

onların içində

günün tozu qalır.

Addımlarının izi

səndən daha səbirli çıxır.

Sən unutmağa çalışırsan,

onlar yox.

Zibili atanda belə

dəmir qapağın səsində

qəribə bir tanışlıq var.

Sanki dünya

səndən qopan xırda şeyləri də

qeyd edir.

Heç nə dərhal itmirmiş.

Əşyaların da

öz yaddaşı var.

Bəzən içində

heç bir fikir olmur.

Amma bir boşluq

otağın ortasında qoyulmuş stul kimi

sakitcə dayanır.

Sən onun yanından keçirsən.

O isə

keçmir.

Qorxma.

Amma unutma.

Səninlə görüşmək istəyənlər

yalnız insanlar deyil.

Bir vaxt vermədiyin cavablar da

səni axtarır.

Bir vaxt seçmədiyin yollar da.

Hətta yaşamadığın həyatların kölgəsi belə

ara-sıra

çiyninə toxunur.

Gözəl günlər gələcək,

deyirlər.

Bəlkə.

Amma onlar gələnə qədər

zaman

əllərini cibində gözləyən adam deyil.

O,

səni yavaş-yavaş yonur.

Artığını alır.

Səsini dəyişir.

Baxışını dərinləşdirir.

Və sən

itirdiyini sandığın şeylərin hesabına

başqa birinə çevrilirsən.

Hazır ol.

Çünki həyat

qapını döymədən gəlir.

Əvvəlcə

səni özünlə üz-üzə qoyur.

Sonra

heç nə olmamış kimi

qarşında oturur.

Stəkana çay süzür.

Və gözlərinin içinə baxıb

ilk sualını verir.

Duman...

gecənin boğazında ilişib qalmış

son nəfəs kimi

asılıb qalır.

Səsim kəsilmir -

sadəcə

özümə çata bilmir.

Söz

çıxacağı qapını tapmır.

Sükut

qaranlığın tavanından sallanır.

Deyilməmiş cümlələr

onun kölgəsində

yavaş-yavaş tozlanır.

Vaxt keçir.

Amma bəzi sözlər

heç vaxt köhnəlmir -

sadəcə deyilmir.

Öldüm...

bunu mən demirəm.

İçimdə

səsimə bənzəyən biri var.

O danışır.

Mən dinləyirəm.

Elə bil

öz yoxluğumun qonağıyam.

Dünya...

bir vaxt

ürəyimin içindən keçən yol idi.

İndi

ayaq izlərimi tanımır.

Küçələr dəyişmir.

Qapılar dəyişmir.

Amma adım

əşyaların yaddaşından silinməyə başlayır.

Duman çəkilmir.

Əksinə.

Yollar bir-bir

içimə yığılır.

Getmək üçün açılan istiqamətlər

dönüb

dərinliyə çevrilir.

Hər qapının arxasında

bir başqa qapı var.

Və heç biri

çölə açılmır.

Gecə

haradansa keçir yanımdan.

Üzünü görmürəm.

Amma hiss edirəm:

nəyisə xatırlayır.

Bəlkə məni.

Bəlkə də

bir vaxt mən olmuş adamı.

Sükut danışmır.

Danışmağa ehtiyacı yoxdur.

Otaqdakı stul,

pəncərədə qalan köhnə işıq,

divarın üzündəki çat -

hamısı

onun dilində danışır.

Mən isə

öz adıma tərcümə tapa bilmirəm.

Bitdimi, işin, dünya?

Yoxsa

mənmi çəkildim

sənin baxışından?

Bilmirəm.

Amma hiss edirəm:

bir zaman məni daşıyan yer

indi məni xatırlamaq üçün

bir anlıq dayanır.

Bu dəfə

heç nə qırılmadı.

Nə kəndir vardı,

nə uçurum,

nə də son hökm.

Sadəcə

bir az da azaldım

öz içimdə.

Bir az da çəkildim

səsimdən.

Bir az da uzaqlaşdım

adımdan.

Və indi

dumanın içində

öz kölgəmə baxıram.

O da məni tanımır.

Bitdimi, işin, dünya?

Yoxsa

mən

səndə qalmadım?.

Əynində tabutu gəzir adamlar,

kölgəsi çiynində qara şal kimi.

Günəş də üzlərinə tam çatmır daha,

işıq dayanır

sınıq bir sual kimi.

Gülüşlər bükülüb köhnə sandıqlarda,

pas bağlayıb açarı çoxdan.

Sevincin səsi də

evdən çıxıb gedib,

geri dönməyən adamlar tək

itirib ünvan.

Küçələr susqun bir matəm kimidir.

Səkilər yorulub ayaq səslərindən.

Adamlar keçir,

amma elə bil

öz kölgələrini sürüyür arxalarınca.

Heç kəs tələsmir.

Heç kəs gecikmir.

Vaxt da dayanıb

köhnə divar saatı kimi

eyni ağrının qarşısında.

Gözlərdə donub qalan suallar var.

Cavablar çoxdan

dilindən düşüb şəhərin.

İnanmaq yorğunluğu çöküb üzlərə.

Külək reklam kağızlarını qaldırır,

ümidlər isə

yerə yapışıb qalır.

Əllər dua kimi açılır yenə,

amma ovuclarda

yalnız soyuq hava.

Bir qadın dayanıb

küçənin kənarında.

Səsini eşidən olmur.

Elə bil

dilənən çörək deyil,

eşidilməkdir.

Bir ovuc işıq da çatmır ürəyə.

Gecə

qapını çöldən döymür artıq.

İçəridə gəzir.

Otaqların arasından keçir,

stulların kölgəsinə oturur,

insanın öz səsini

özündən gizlədir.

Ay zibillikdə gün axtaran adam,

əllərin qarışıb şəhərin qalıqlarına.

Bir zaman isti olan çörəyin iyi,

bir zaman kiməsə lazım olmuş əşyalar,

indi

sənin baxışında

yenidən həyat axtarır.

Körpələr kiriyib.

Səsləri

oyuncaqlarından əvvəl böyüyüb.

Onlar

bu dünyanın dilini

vaxtından tez öyrəniblər.

Ona görə də

bəzi uşaqlar

gülməzdən əvvəl susurlar.

Hər kəs

öz dərdini çiyinləyib.

Bir görünməz yük var

şəhərin belində.

Əynində tabutu gəzir adamlar.

Torpaq hələ uzaqdadır,

amma nəsə

yavaş-yavaş basdırılır

içlərində.

Arzular...

kəfinsiz qalan canlar kimi

gözləyir.

Nə yasları tutulur,

nə də adları çəkilir.

Və bəzən

ən ağır ölüm

ürəyin içində baş verir -

heç kimin xəbəri olmadan.

Duman…

səsin içində boğulan boşluq kimi

yavaş-yavaş açılır.

Mən çağırmıram artıq -

səsim özü çıxır məndən,

öz yolunu itirmiş bir işıq kimi.

Göy - açılan deyil,

oxunan deyil.

O,

özünü gizlədən bir mətn kimidir

sonsuzluğun içində.

Hər ulduz

yarımçıq qalmış bir söz,

hər qaranlıq

deyilməmiş bir cümlədir.

Mən isə

o mətnin

oxunmadan qalan sükutuyam.

Göyüzünün o üzündə

kim varsa,

məni eşitmir -

ya da mən

özümü eşitməkdən keçmirəm.

Çünki bəzən səs

çölə çıxmır,

içəridə

özünə qayıdır.

Bir vaxt

işıq bizə toxunurdu.

Adını bilmirdik,

amma onu “yaradılış” deyə çağırdıq.

Sonra toxunuş çəkildi.

Və biz

öz içimizdə

boşluğun formasını öyrəndik.

İndi tarix

qanla yazılmır artıq -

qan

özünü təkrarlayan bir yaddaşdır.

İnsan

öz səhvini

davam etdirmək üçün doğulur kimi.

Və hər təkrar

bir az daha susdurur içimizdəki səmanı.

Qardaş qardaşa baxanda

göy də susur.

Çünki bəzi baxışlar

ulduzları yerindən çıxarır.

Bəzi səslər

kainatın yaddaşında çat yaradır.

Eheyy…

bu,

öz içimdə qırılan bir məsafədir.

Sükut cavab vermir.

Sükut artıq bir cavabdır.

Mən anlayıram:

eşitmədiyim hər şey

məndən kənarda deyil.

Bəlkə siz

uzaqda deyilsiniz.

Bəlkə

səsin içində gizlənən

ikinci tərəfimsiniz.

Bəlkə də

göy deyə çağırdığım şey

öz içimdə açılmayan bir qapıdır.

Əgər bir gün

nəsə dəyişsə -

o dəyişiklik göydə olmayacaq.

İnsanın içində

səsin istiqaməti dəyişəcək.

Amma hələlik…

səs

özünə qayıdır.

Ulduzlar

öz yerində dayanır.

Və cavabsızlıq

kainat deyil -

insanın içində böyüyən bir məsafədir.

Hər dəfə

kimsə boşluğa baxanda

yenə eyni şey baş verir:

o baxış

özünə qayıdır.

Kiməm, nəciyəm axı?..

Min ildi,
milyon ildi
bir çatlamış güzgünü
özümlə gəzdirirəm.

Uşaq vaxtı
nənəmin sandığında tapmışdım onu.

Kənarı qaralmışdı.

Ortası çat vermişdi.

Nənəm dedi:

- At onu.

Saxladım.

O vaxtdan
öz üzümdən çox
onu gəzdirirəm.

Hər səhər
üzümə tuturam.

Güzgü məni göstərmir.

Bir dəfə
saçına dən düşmüş bir oğlan görünür.

Bir dəfə
üzünü xatırlamadığım bir qoca.

Bəzən də
heç kim.

Ən çox
o vaxt qorxuram.

Bir gecə

səsə oyandım.

Güzgü sınmışdı.

Parçaları yerə yox,

illərin üstünə səpələnmişdi.

Bir qırığında
yağışdan sonra palçığa düşən
uşaq ayaq izim qalmışdı.

Birində
uzaqdan əl eləyən
ölü bir adam.

Birində
heç yaşamadığım bir ömür.

Birində isə

yalnız boşluq.

Mən ən uzun
o parçaya baxdım.

Səhər

qırıqları yığmaq istəyəndə
barmağım kəsildi.

Qan damcısı
şüşənin üstünə yayıldı.

Bir anlıq

güzgüdəki adam
mənə oxşadı.

Sonra yenə dəyişdi.

O gündən

güzgünün bir parçasını
cibimdə gəzdirirəm.

Bəzən çıxarıb
işığa tuturam.

İşıq keçmir.

İçində qalır.

Elə bil
şüşə yox,
illər tutulub orada.

Bir payız günü

külək ayağıma
sarı bir yarpaq gətirdi.

Yarpağın damarlarına baxdım.

Qəribəydi.

Elə bil
uşaqlıqdan bu günə qədər
bütün yollarım
orada çəkilmişdi.

Əlimi uzadanda

yarpaq dağıldı.

Ovucumun içində

tozdan başqa
heç nə qalmadı.

Külək gəlib
onu da apardı.

İndi gecələr

o qırıq şüşəni
qulağıma tuturam.

İlbiz qabığı kimi.

Oradan dəniz gəlmir.

Külək də yox.

Sanki kimsə

uzaq bir otaqda

təkbaşına oturub

eyni sözü
təkrar edir:

Kiməm?..

Bir gün

o son parça da sınacaq.

Adım
daşdan silinəcək.

Şəklim
yaddaşlardan çəkiləcək.

Amma qəribədir -

o şüşənin içindəki səs
məndən uzun yaşayacaq.

Keçən gecə

güzgünün son parçasını
pəncərənin qabağına qoydum.

Səhərə yaxın

ayın işığı
çat yerindən keçib
divara düşmüşdü.

Divarda

nə üz vardı,

nə kölgə.

Təkcə
nazik bir işıq izi.

Elə bil

kimsə
qaranlığın içindən
çıxmağa çalışmışdı.

Mən uzun müddət
ona baxdım.

Pəncərədən sübh girdi.

Divardakı işıq
yavaş-yavaş çəkildi.

Masanın üstündə isə

çatlamış şüşənin içində

balaca bir səhər

qalmaqda idi.

Məzarımın yerini

daşdan soruşmayın.

Daşın yaddaşı zəif olur.

Yağış gəlir,

adları yuyub aparır.

Bir cüt ayaqqabı qoyun.

Köhnə.

Tozlu.

Bir az da yorğun.

Elə bil

uzun bir yolun kənarında

sahibini gözləyir.

Mən bu dünyadan

iz qoyaraq keçmədim.

İzlərim məndən tez silindi.

Külək onları

öz diliylə yenidən yazdı.

Yollar xatırladı,

adamlar yox.

Qoy ayaqqabılar danışmasın.

Əşyalar danışanda

həqiqət azalır.

Onlar sadəcə dursunlar.

Bir vaxtlar

daşa, torpağa,

palçığa və qara

toxunmuş iki səssiz yaddaş kimi.

Bir uşaq gəlib

onlara baxacaq bəlkə.

Əlinə alacaq.

İçində qalmış

bir ovuc tozu görəcək.

Bilməyəcək

o tozun hansı yollardan gəldiyini.

Amma nəsə hiss edəcək.

Hekayələr

bəzən adlardan əvvəl doğulur.

Bir yolçu da dayanacaq.

Ayaqlarının ağrısını

bir anlıq yerə qoyacaq.

Və bəlkə

heç özünün də xəbəri olmadan

yanında duran boşluqdan

keçmiş bir nəfərin nəfəsini duyacaq.

Dağlar uzaqdan

həmişə susqun görünür.

Yollar da.

Amma hər ikisinin içində

adam izi yaşayır.

Ayaqqabılar bunu bilir.

Onlar torpağın dilini

insanlardan yaxşı anlayır.

Adımı yazmayın.

Adlar gec-tez

öz sahiblərindən ayrılır.

Bir gün

səs kimi çəkilib gedir,

divarda qalan kölgə kimi.

Mənim yerimə

o ayaqqabılar qalsın.

Əgər bir gün

kimsə onları geyinsə,

mənim yoluma çıxmayacaq.

Çünki heç kimin yolu

başqasının yolu deyil.

Amma bəlkə

eyni küləyə rast gələcək,

eyni yağışa,

eyni axşama.

Bu bəs edər.

Sonda

nə heykəl istəyirəm,

nə mərmər,

nə də illərlə yosun bağlayacaq ad.

Bir cüt ayaqqabı yetər.

İçində bir ömrün çəkisi qalmış,

amma özü yüngülləşmiş.

Qoy orada dursunlar.

Yağış altında.

Günəş altında.

Sükutun içində.

Elə bil

kimsə indicə çıxarıb qoyub

bir azdan qayıdacaq

Torpağa bir az əyilmiş başdaşım,

sənə sözüm var.

Küləyin çoxdan unutduğu

bir adın kölgəsindən gəlirəm.

Bir vaxt səsim vardı.

İndi onu

uzaq səhralar da tanımır.

Qəbrinin ətrafını

kol-kos basmış bir yaddaş kimi

görürəm yuxularımda.

Otlar boy atır

susduğum yerlərdə.

Hər bahar

içimdə qalan bir göz yaşı

yenidən cücərir.

Vaxt keçir.

Daşın üzündə deyil,

adamın içində köhnəlir zaman.

Əllərdən çıxan xatirələr

pas bağlayır.

Adlar

sahiblərindən ayrılıb

küləyin ardınca gedir.

Mənim də

özümə çatmayan dualarım var.

Yarımçıq qalmış səslərim.

Alnımın altında

daş kimi ağırlaşan

cavabsız suallarım.

Bir vaxt

arzularım vardı.

Onları torpaq aparmadı.

Onlar məndən əvvəl yoruldu.

Ümidlərim

qəbrim qazılmamışdan

özlərinə yer seçdilər.

İndi

məni gözləyən torpaqdan çox,

məni unudan yollar düşündürür.

Çünki insan

öldüyü gün yox,

öz adını tanımadığı gün

bir az da uzaq düşür özündən.

Əgər bir gün

bu can

öz kölgəsinə də yadlaşsa,

əgər adım

dilimdən düşən son yarpaq kimi

səssizcə ayrılsa məndən,

o zaman -

məni heç kim çağırmasın.

Sən çağır məni,

başdaşım.

Sən -

üstündə yağış qalan,

külək qalan,

bir adın son nəfəsi qalan daş.

Mənə səs ver.

Bəlkə onda

özümə qayıdım.

Bəzən

adam bir yeri tərk etmir.

Bir ağırlıq düşür içindən.

Səssiz.

Gecə yarpağının

budaqdan ayrılması kimi.

Heç kim eşitmir.

Amma içində

çoxdan susmuş bir quş

yerini dəyişir.

Bir səhər

işıq otağa girir,

amma sənə çatmır.

Pəncərə yerindədir.

Ağac yerində.

Göy də.

Təkcə

rənglərin arxasındakı nəfəs

çəkilib.

Bəzi sözlər var -

illərlə eyni daşın üstündə oturur.

Yağış gəlir.

Qar gəlir.

Yosun gəlir.

Söz qalmır.

Daş qalır.

Bir bulaq vardı.

İndi yalnız

çökək qalan yeri görünür.

Külək hərdən

başına dolanır.

Elə bil

unudulmuş bir adın

axarını axtarır.

Evlər gördüm.

Pəncərələrində axşam yanırdı.

İçəridə isə

toz böyüyürdü.

Əvvəl rəflərdə.

Sonra stulların üstündə.

Sonra adamların səsində.

Belə yerlərdə

qaranlıq görünmür.

Divarın içindəki çat kimi

evin taleyinə qarışır.

Bir gün

hamı onunla yaşamağı öyrənir.

Heç kim

nəyinsə qırıldığını xatırlamır.

Marsın şəklinə baxırdım.

Uzaq bir axşam idi.

Günəş

mavi bir sükutun içində

kiçilirdi.

Mən

birdən-birə

uşaqlığımın göyünü xatırladım.

O yay axşamlarını.

Həyətdə uzanıb

ulduzlara baxdığım gecələri.

Onda göy böyük idi.

Mən kiçik.

İndi

ulduzlar yenə ordadır.

Amma aramızda

illərlə ölçülən bir məsafə var.

Bir səhər

öz səsini eşidirsən

və dayanırsan.

Elə bil

illərlə içində yaşayan biri

səndən əvvəl çıxıb gedib.

Qapını örtmədən.

Adını çəkmədən.

Gecələr

ulduzlar danışmır.

Amma yanırlar.

Qaranlığın içində

öz yerlərini unutmurlar.

Bəlkə buna görə

işıq həmişə

uzaqdan gəlir.

Sonra

bir yol açılır.

Nə xəritədə var,

nə də yaddaşda.

Ayaqların tanıyır onu.

Sən yox.

Gedirsən.

Nə kimdənsə qaçırsan,

nə də nəyəsə.

Sadəcə

içində illərlə bağlı qalan

bir pəncərə açılır.

Orda

susmuş bulağın səsi var.

Daşın üstündə qalan yağış.

Toz basmış rəflər.

Uşaqlığın göyü.

Marsın maviliyi.

Hamısı

bir-birinə qarışır.

Sən

uzaq bir ulduzun işığı kimi

özünə çatırsan.

Gecikmiş.

Amma itməmiş.

Onda anlayırsan:

ən böyük qaçış

heç yerə getmək deyil.

İllərlə içində qapalı qalan

göyün qapısını açmaqdır.

İnsan

bütün ömrü boyu

bəlkə də

yalnız ona tərəf gedir.

Nə yatmısan...

qalx.

İçində ev var.

Sən tikməmisən.

Sən orda qalmısan.

Divarlar yad deyil.

Amma çatlar sənindir.

Hər çatdan

başqa bir sükut keçir.

Bəzən ev

səni saxlamır.

Sən evi saxlayırsan.

Ona görə çıxış yoxdur.

Bir küncdə

uşaqlığın oturub.

Sən gələndə

başını qaldırmır.

Pəncərə

açılmır.

Amma külək

içini yoxlayır.

Qapı

çıxış deyil.

Keçiddir.

Səndən sənə.

Divarlar

səsini öyrənib.

Artıq səndən əvvəl danışır.

Bir gün

ev səni çağırır.

Adınla yox.

Sükutunla.

Sən anlayırsan:

qaçan sən deyildin.

Qalanlar idi.

İçində

yarımçıq bir masa.

Üstündə

deyilməmiş söz.

Yanında

toxunulmamış baxış.

Heç nə tamam deyil.

Amma heç nə də artıq deyil.

İşıq düşür.

Amma otağı yox.

Səni açır.

Onda görürsən:

ev formadır.

Sən onun içindəki hərəkət.

Sökülən divarlar

düşmür.

Səndə qalır.

Və ilk dəfə

dağıntı yox,

özün görünür.

Nə yatmısan...

qalx.

Ev olmaq üçün.

Başımızın üstündə üç kölgə gəzir - 
biri sükut kimi,
biri səs kimi,
biri də heç ad qoyulmayan bir boşluq kimi.

Səhnə qurulub.
İşıqlar yanır.

Amma bu dəfə aktyorlar yox,
kölgələr danışır.

Rejissor görünmür.
O, yalnız nəfəs kimi hiss olunur.

Bir aynanın yaddaşı çatlayır -
adına ölkələr deyirlər.

Çatların içində
köhnə dualar ilişib qalır,
yeni qorxular onların üstündən keçir.

Külək tərəf seçmir.
O sadəcə keçir.

Uran deyirlər.
Nüvə deyirlər.

Amma hər şeyin altında
başqa bir ad yatır:

insan.

Parçalanan maddə yox,
parçalanan yaddaşdır.

İnsan parçalananda
partlayış olmur.

Səssiz bir dəyişmə olur - 
öz adından uzaqlaşma.

Manqurt…

adı qalmış,
içi boşaldılmış yaddaş.

Başında görünməyən bir sükut dolaşır -
nə dəbilqədir,
nə də zəncir.

Sadəcə unudulmuşluğun formasıdır.

Onu öldürmürlər.
Yaşadırlar.

Çünki yaşayan unudulmuşluq
həmişə daha itaətkardır.

Bir insan öz adını xatırlayanda
səhnənin işığı titrəyir.

Sanki görünməyən bir pərdə
bir anlıq aralanır.

Sonra yenə örtülür.

Elm - işıqdır,
amma bəzən işıq
öz sahibini göstərmir.

Din - yol ola bilər,
amma bəzən yol
insanı yox, qorxunu aparır.

Siyasət - əl ola bilər,
amma bəzən əl
öz sahibini gizlədir.

Hər şey öz adını daşıyır,
amma heç nə öz mahiyyətində qalmır.

Səhnə dəyişir,
kostyumlar dəyişir,
amma boşluq eyni qalır.

Savaş deyirlər.

Amma savaş xəritədə olmur.

Bəzən insanın içində
öz səsini eşidə bilməməsi
ən böyük döyüşdür.

Bir an gəlir - 
insan öz kölgəsinə baxır
və yadlaşır.

Elə orada
manqurt başlayır.

Ayılanlar olur.

Amma onların səsi
çox vaxt
öz dövrünə çatmır.

Yeni adlar seçilir.

Köhnə dillə danışan,
amma yeni unutqanlıq daşıyan adlar.

Belə-belə
səhnə davam edir.

İşıq yanır.
Kölgə dəyişir.
Boşluq eyni qalır.

Mən qorxmuram qılıncdan.
Qorxum daha səssizdir.

Yaddaşın yavaş-yavaş silinməsindən.

Çünki ən ağır itki
insanın öz adını
öz içində tanımamasıdır.

Və pərdə enəndə
ən böyük sual qalır:

kim baxırdı,
kim baxılırdı?

Səhnə bitmir.

Sadəcə
adam dəyişir

Üzümə işıq düşür -

daş kimi donmuşam.

Başımın üstündə

səssiz bir göz açılıb.

Qaçmağa yer yoxdur.

İşıq məni axtarmır artıq -

məndən əvvəl

izimi tanıyır.

Bir dovşanam -

öz kölgəmin tələsində ilişmiş.

Qaçdıqca

kölgəm məndən qabağa düşür.

Baxıram -

amma baxan mən deyiləm.

İçimdə kimsə

məni məndən yaxşı tanıyır.

Vitrinlər qarşısından keçirəm.

Şüşələrdə üz görsənmir.

Orada

gündəlik istifadə üçün hazırlanmış

simalar asılıb.

Həqiqət qəribə şeydir:

bəzən

toz dənəsi boyda görünür,

amma gecə düşəndə

otaqdakı bütün əşyaların

yerini dəyişir.

İnsanlar keçir yanımdan -

çiyinlərində görünməyən torbalar.

Ağzı bağlanmış ömürlər daşıyırlar.

İçində

yarımçıq arzuların pası,

unudulmuş səslərin külü,

illərlə nəfəs almayan

qorxuların iyi.

Bəziləri danışır -

sözlərinin üstü laklıdır.

İçinə toxunan olmur.

Bəziləri susur -

susduqları şeylər

otaqda onlardan böyük yer tutur.

Fərq azdır.

Biri tullantını bəzəyir,

o biri gizlədir.

Birdən

yandakı zibilqabı dillənir:

- Çox qəribəsiniz.

Özünüzdən atdığınız hər şeyi

özünüz sanırsınız.

Sonra susur.

Amma paslı qapağında

illərin bildiyi bir istehza qalır.

Dayanıram.

Əlimi sinəmə qoyuram.

İçəridə

köhnə səslərin xışıltısı var.

Payızda yandırılmamış

yarpaqlar kimi.

Onda anlayıram:

çürümək

birdən olmur.

Əvvəlcə

adam öz həqiqətini

hava keçirməyən torbaya qoyur.

Qalın zibillər

yer tutmağı həyat sanırlar.

Səssizcə yığılır,

böyüyür,

daşır.

Ən tez çürüyənlər isə

ən nazik olanlardır:

bir peşmançılıq,

bir utanc,

bir gecəlik yuxusuzluq...

Onlar gizlənməyi bacarmır.

Süfrə boşdur.

Ətrafında

çəngəl-bıçaqlar danışır.

Metal səslərin cingiltisi -

dadını unutmuş dillərin

ziyafət söhbəti.

Gülürəm.

Səsim mənə aid olmur.

Ağlayıram.

Göz yaşım yox,

içimdəki toz qalxır.

Sonra

sakitcə içimdən çıxıram.

Özümə tərəf gedirəm.

Qayıdıram.

Amma qayıdan əvvəlki adam deyil.

İçimdəki torbanın

ağzı açılıb artıq.

Kül havaya qarışır.

Pas işıqda görünür.

Kölgə yerini dəyişir.

Və orada -

ən dibdə,

hamının gizlətdiyi yerdə,

balaca bir dovşan görürəm.

Qaçmır.

İlk dəfədir

işıqdan yox,

qaranlıqdan çıxmaqdan qorxur.

Mən ona toxunmuram.

Sadəcə baxıram.

Çünki bəzi şeylər

təmizlənmir.

Sadəcə

adını eşidəndən sonra

insanın içində yaşamağı dayandırır.

...Harda uşaq görsəm,

əlində yalancı tüfəng,

"dava-dava" oynayan,

qəmlənirəm mən.

Ağlada-ağlada da olsa,

alıram

o balaca silahları

əllərindən.

Sonra ovuc-ovuc

nöğul paylayıram.

Qoy əvvəl

şəkərin xışıltısını eşitsinlər,

tətiyin səsini yox.

Qoy yıxılan uşaq

sinəsini tutub

“öldüm...” deməsin.

Dizinə yapışan torpağı çırpsın,

ayağa qalxsın,

yenə oyuna qarışsın.

Mən qorxuram

uşaqların bəzi oyunlarından.

Çünki oyunlar da

toxum kimidir -

nə əkirsənsə,

bir gün

kölgəsi böyüyür.

Əvvəl

taxtadan olur silahlar,

rəngi çıxmış plastikdən,

ucuz bazar piştaxtalarından.

Uşaq gülür onda.

Yerə sərilir,

amma bir gözüylə baxır yenə - 

onu kim qaldıracaq deyə.

Sonra illər keçir.

Taxta bərkiyir.

Plastik ağırlaşır.

Ovcun içindəki oyuncaq

barmaqların yaddaşına çevrilir.

Əllər codlaşır.

Gülüş adamın üzündə

özünə daha az yer tapır.

Bir gün

uşaqlıqda torpağa tuşlanan nişan

böyüyüb

insanın ürəyinə tərəf dönür.

Mən o yerdə

fikrimi yarımçıq kəsirəm.

Üzümü yana çevirirəm.

Çünki bəzi gələcəklərə

baxmaq olmur.

Ona görə

astaca yaxınlaşıram uşaqlara.

Sanki əllərində

oyuncaq yox,

tez sınan bir quş var.

Bəzisi vermək istəmir.

Qaşlarını düyür.

Dodağı əsir.

Mən yenə də

ağlada-ağlada da olsa

alıram

o balaca tüfəngləri

əllərindən.

Sonra ovuc-ovuc

nöğul tökürəm ciblərinə.

Bir uşaq

sevincindən qaçarkən

yarısını yerə səpir.

Göyərçinlər kimi

şəkərlər də

onun arxasınca dağılır.

Bir başqası

ovuclarını yumur möhkəm -

evə aparsın deyə.

Bir başqası isə

indicə ağladığını

məndən gizlətmək üçün

üzünü yana çevirir.

Mən onda anlayıram:

dünya bəlkə də

qanunlarla,

çıxışlarla,

böyük adamların

böyük sözləriylə qalmayacaq.

Bəlkə dünya

bir uşağın ovcunda

axşama qədər saxladığı,

əriməsin deyə

arabir ovcunu dəyişdirdiyi

bir parça nöğulun

inadına qalacaq.

Bəlkə

yer üzünü

silahların gurultusu yox,

şəkərin xışıltısı

xilas edəcək.

Sən gecə boyu
ulduzları yerbəyer edirdin - 
səssiz bir nizamın içində.

Mən pəncərəmin kənarında
ilişib qalmış işıq qırığını
vərəqə köçürürdüm.

Sən yağışı göndərirdin.
Damlar bir-birinə axırdı,
torpaq öz içində açılırdı.

Mən isə
bir damcının içində qalan
səmanı dinləyirdim - 
nə başlanğıcı var idi, nə sonu.

Sən küləyi buraxdın.
O, bağların arasından keçdi,
buğda başaqları
özünü əyilmiş xatirə kimi saxladı.

Mən görünməyən əlin
izini yox,
titrəyişini tutmağa çalışdım.

Sən dənizə gecə verdin.
Mən sahildə
tək bir ilbiz qabığını tapdım.

Qulağıma tutdum.

Orada səs yox idi -
amma sükut
uzaq dalğalar kimi
öz-özünə geri qayıdırdı.

Bir sərçənin qəfil qalxışı,
bir yarpağın budaqdan ayrılması,
bir uşağın yuxuda gülümsəməsi - 

Dünya danışmır,
işarə edir.

Mən böyük qapılara çatmadım.
Açarlarım yox idi -
bəlkə də qapılar içimdə idi.

Ona görə
eşiklərdə qalan işığı yığdım
əllərimlə.

İndi masamın üstündə
bir ovuc payız yatır - 
yarımçıq istiliklərlə dolu.

İki-üç daş sükut,
yağışdan qalan qoxu,
və heç kimin ad qoymadığı kölgələr.

Hamısı keçib gedən şeylərdir - 
amma heç biri getmək istəmir.

Bağışla.

Əgər əlimin altından düşən
bir işıq zərrəsini
özümə saxladığımı düşündümsə…

Mən sadəcə
qaranlıqda əyilənlər kimi
ovucumu açmağa qorxdum.

Və o işıq
mənə aid olmadığı halda
içimdə bir yer tapdı.

İndi anlayıram:

Sözlər quşlar deyil.
Onlar köç edən kölgələrdir.

Biz onları tutduğumuzu sanırıq - 
amma onlar
çoxdan başqa bir səmanın
dilində yaşayır.

Biz yalnız
onların keçdiyi havayı xatırlayırıq

Mən Bakıyam…

Səhər işığı şüşələrimdə
öz əksini tanımadan keçir.

Köhnə məhəllələrimdə
daşlar hələ də
keçmiş addımların istiliyini saxlayır.

Dəniz bir tərəfimdə
öz nəfəsini yığır.

Külək o biri tərəfimdə
küçələrin arasından keçib
adımı dəyişməyə çalışır.

Küçələrim var -

bəziləri genişdir,
amma içi doludur.

bəziləri dardır,
amma içindən həyat keçir.

Tıxaclarım

dayanan hərəkət kimidir -
gedir, amma yerindən tərpənmir.

Mən böyüyürəm
səssiz qat-qat.

Hər yeni bina
köhnə bir nəfəsi örtür.

Mənə gəlirlər.

Səssiz kəndlərdən,
yarımçıq yolların kənarından,
adını itirmiş stansiyalardan.

Çantalarında torpaq qoxusu,
gözlərində tələsik gələcək.

Onlar gələndə
şəhər bir az daralır - 
amma heç kim geri dönmür.

Metro tunellərində
üzlər eyni işığın altında
öz fərqini itirir.

Universitetlərin içində
fikirlər çoxalır,
səslər azalır.

Gənclər
bir şəhərin içində
başqa bir şəhər axtarır.

Mən şəhər deyiləm təkcə.

Mən yaddaşın özüyəm - 
yeriyən, amma dayanan.

Hər küçəmdə
yarımçıq bir dönüş qalır.

Hər binamda
qapanmamış bir pəncərə.

Yağış yağanda
asfalt öz keçmişini xatırlayır.

Külək keçəndə
reklam lövhələri
öz adını unudur.

Mən bəzən güclüyəm - 
çünki gecə
hər şeyi örtür.

Bəzən zəifəm - 
çünki səhər
hər şeyi üzə çıxarır.

Eyni yerdə qalaraq
hər gün dəyişirəm.

Bu, mənim paradoksumdur.

Yenə də…

Mən Bakıyam.

Məni ən çox yoran şey
böyümək deyil - 
öz içimdə çoxalmaqdır.

Bəzən elə gəlir ki,
mən şəhər deyiləm - 
sadəcə
öz içində dolaşan
yorğun bir hərəkətəm.

Dəniz sakitdir.

Külək keçir.

Şüşələr işığı saxlayır.

Mən susmuram  - 

sadəcə
öz səsim
hər küçədə başqa cür səslənir.

Sözün taleyinə yazılmış ömür

1955-ci ilin baharında, uzaq Sibirin sərt iqlimində dünyaya göz açan Vəli Xramçaylının taleyi sanki əvvəlcədən poeziya ilə yoğrulmuşdu. Doğulduğu məkanın soyuqluğu ilə ruhunda daşıdığı isti duyğuların ziddiyyəti onun gələcək yaradıcılığının da əsas təzadlarından birinə çevrildi. Sonralar Qazaxın İkinci Şıxlı kəndində keçən uşaqlıq illəri isə bu ruhun kök atdığı torpaq oldu. Kürün sahili, Xramçayın axarı, Qarayazı meşəsinin nəfəsi – bunlar sadəcə coğrafi məkanlar deyil, şairin daxili aləminin formalaşdığı canlı obrazlardır.

Onun şeirlərində təbiət təsviri heç vaxt dekorasiya xarakteri daşımır. Çay danışır, daş xatırlayır, ağac hiss edir. Bu isə Vəli Xramçaylının poeziyasını canlı və nəfəs alan bir sistemə çevirir.

“Xramçayın sahilində” – yaddaşın poetik axarı

Şairin təqdim olunan şeirində:

“Bu çay mənə körpəlikdən tanışdı,
Pıçıltısı dünənimdən danışdı…”

misraları ilə başlayan poetik yaddaş, əslində, fərdi xatirədən çıxaraq ümumxalq nostaljisinə çevrilir. Burada çay sadəcə su axını deyil – o, zamanın özü, keçmişin səsi, itirilmiş saflığın simvoludur.

Bu şeirdə diqqət çəkən əsas məqam – hisslərin sadəliyi ilə ifadənin dərinliyinin vəhdətidir. Vəli Xramçaylı mürəkkəb fəlsəfi fikirləri belə, oxucuya səmimi və aydın dillə çatdırmağı bacarır.

Dərviş ruhu və söz fəlsəfəsi

Onun yaradıcılığında “Dərviş Vəli” obrazı xüsusi yer tutur. Bu obraz təsadüfi deyil – bu, şairin özünün daxili kimliyidir. Dünyaya bağlanmayan, amma dünyanı anlayan; dərd çəkən, amma bu dərdi sözə çevirən bir ruhun ifadəsidir.

“Mən dərvişəm yer üzündə…”

deyən şair, əslində, öz poetik manifestini ortaya qoyur. Bu dərvişlik zahidlik deyil, əksinə – həyatın içində olmaq, amma onun əsiri olmamaqdır.

Onun şeirlərində tez-tez rast gəlinən motivlər: yurd həsrəti, insan tənhalığı, mənəvi axtarış, zamanla mübarizə, ölüm və əbədiyyət

bu poeziyanı sadəcə lirika yox, həm də fəlsəfi düşüncə sahəsinə yaxınlaşdırır.

Vətən və yaddaş ağrısı

Vəli Xramçaylının poeziyasında vətən mövzusu xüsusi bir ağrı ilə təqdim olunur. Xüsusilə “Dədə Ələsgər”ə həsr etdiyi şeirdə bu ağrı açıq şəkildə hiss olunur:

“Azərbaycan hey bölünən almadı…”

Bu misralar sadəcə bir şeir parçası deyil – bu, milli yaddaşın fəryadıdır. Şair burada tarixlə, taleylə və ədalətsizliklə üz-üzə dayanır.

Publisist və söz adamı kimi fəaliyyəti

Vəli Xramçaylı təkcə şair deyil, həm də peşəkar jurnalistdir. Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirdikdən sonra müxtəlif mətbuat orqanlarında çalışması onun sözə olan münasibətini daha da zənginləşdirib.

“Azərbaycan təbiəti” jurnalında fəaliyyəti, daha sonra “Ocaq” qəzetinin təsisçisi və baş redaktoru kimi çalışması onun ictimai düşüncəyə təsir imkanlarını genişləndirib. Onun publisistikası da şeirləri kimi – səmimi, kəskin və düşündürücüdür.

Şair və insan harmoniyası

Onu tanıyanların dediyi kimi, Vəli Xramçaylı yalnız yaxşı şair deyil, həm də yaxşı insandır. Səbinə Yusifin sözləri ilə desək:

“Yaz ətirli qələmi, günəş enerjili ruhu olan şairdir.”

Bu ifadə təsadüfi deyil. Onun yaradıcılığında hiss olunan istilik, insanlara olan sevgidən qaynaqlanır. O, dost məclislərinin ruhudur, söhbətin canıdır, sözün sahibidir.

Zamanla dialoq

71 yaş – sadəcə rəqəm deyil. Bu, yaşanmış illərin, yazılmış misraların, çəkilmiş dərdlərin və bölüşülmüş sevinclərin toplamıdır. Amma Vəli Xramçaylı üçün zaman bir ölçü vahidi deyil – o, zamanla danışan, onu şeirə çevirən bir sənətkardır.

Onun poeziyasında yaş yoxdur – ruh var. Bu ruh isə hələ də yazır, düşünür, hiss edir.

P.S:

Bəli, Vəli Xramçaylı Azərbaycan ədəbiyyatında öz yerini artıq çoxdan müəyyən edib. Onun poeziyası nə dəbdən asılıdır, nə də zamandan. O, sözün özündən doğan bir şairdir.

Bu gün 71 yaşını qeyd edən bu dəyərli söz adamına arzumuz budur: qələmi heç vaxt susmasın, sözü daim yaşasın, ruhu həmişə gənc qalsın.

Çünki belə şairlər yalnız yazmır – onlar yaşadır.

Ad gününüz mübarək olsun, Dərviş Vəli!

Epigraf

Müəllif qeydi

I. ZAMANIN ATI DAYANDI

II. QARDAŞ GÖYÜN ALTINDA

“Sabir gəlmədi,
amma onun sözü gəldi.
Misraları sərhədləri keçdi,
bayraq kimi dalğalandı türk dilində.”

III. SÖZÜN QİYAMƏTİ

IV. SÖZÜN ƏBƏDİLİYİ

Bir uşaq səsi var –
Ağsunun küləyində itmir,
daşların yaddaşında qalır.
Adı Sabir idi –
amma bu ad təkcə insan deyildi,
bir taleyin boyuna biçdiyi söz idi.

Bir qəzet səhifəsində
“Vüqar” adlı bir sətir açıldı –
elə o gündən
sözün alnına yazıldı onun taleyi.

Kənd yolları
ayağının altında şeirə çevrilirdi,
torpaq nəfəs alırdı
onun misralarında.

O, erkən böyüdü –
çünki söz gecikməyi sevmir,
çünki istedad
yaşı gözləmir.

Bir qələm tutdu –
və qələm onu tutdu,
buraxmadı bir ömür boyu.

II. HƏQİQƏTİN YÜKÜ

O, yalanın kölgəsində dayanmadı,
sözünü günəşə çıxardı.
Həqiqət onun dilində
bəzən acı idi,
amma o acılıqda
xalqın çörək dadı vardı.

“Gənclik”in səhifələrində
o, sadəcə yazmırdı –
yanırdı.
Hər cümlə bir mövqe idi,
hər fikir bir savaş.

Cəbhə yolları
onun ayaq izini tanıyırdı.
Əsgərlərin qarşısında
şeir deyən bir şair yox,
ürək verən bir adam dayanırdı.

O deyirdi:
Vətən – torpaq deyil təkcə,
Vətən – qanla yazılan tarixdir.

Və yazdı:

Bu yurd neçə dəfə qana çəkilib...

Bu misra
təkcə şeir deyildi,
bir millətin yaddaşında
yanan yaraydı.

III. SARVANLIQ TALEYİ

Sumqayıtın küləyi
onu başqa cür qarşıladı –
burada o, tək şair olmadı,
karvan çəkdi sözün arxasınca.

Söz karvanının sarvanı oldu –
gənclərin əlindən tutdu,
istədiyi bircə şey vardı:
ədəbiyyatın təmiz qalması.

Alaq otlarını tanıyırdı –
və qoruyurdu bu gülüstanı.
Bəziləri incidi,
bəziləri uzaqlaşdı,
amma o
həqiqətdən dönmədi.

O deyirdi:
“İstedad – müqəddəsdir,
onu qorumaq lazımdır.”

Uşaq səsi, qadın nəfəsi,
gənc qələm –
hamısı onun ətrafında
bir poeziya ocağına çevrildi.

Ocaq yandı –
və o, özünü
o alovun içində əridib
işığa çevirdi.

IV. RUHDA QALAN SƏS

İndi o yoxdur –
amma söz var.
Söz isə ölmür.

Pirhəsənlinin torpağı
onu gizlətmədi,
əksinə –
daha da ucaltdı.

Məzarı daş deyil,
bir ocaqdır –
dostların nəfəsi ilə isinən,
xatirələrin közündə yaşayan.

O demişdi:

Qanlı misralarım yadigar qalar...

Və qaldı.
Hər misra
bir sarğı kimi açılır bu gün,
bir yaraya toxunur,
bir ruhu oyadır.

Sabir Sarvan getmədi –
sadəcə sözün içində
yerini dəyişdi.

İndi o,
oxunan hər şeirdə,
deyilən hər həqiqətdə,
yanan hər qəlbdə yaşayır.

Çünki şair
torpaqda yatmır –
şair
sözün ruhunda yatır.

Mən onun yol yoldaşı olmadım – 
nə çiyin-çiyinə küləkləri yardıq,
nə də gecələrin içində
sözün sirrini bölüşdük.

Amma bəzən talelər
dostluqdan deyil,
bir anlıq baxışdan doğur.

Sabir Sarvan
bir baxış qədər yaxın,
bir ömür qədər uzaq qaldı.

Onu görəndə hiss edirdin –
bu adamın içində
başqa bir adam yaşayır:
yanan, susan,
susduqca dərinləşən.

II. SÖZÜN MƏBƏDİ 

Əli Kərim adına Poeziya klubu
divarlar deyildi –
sözün nəfəs aldığı bir məbəd idi.

Orada o,
kitabdan oxumurdu şeiri,
özündən doğururdu.

Yaddaşı –
zamanın yaddaşı idi:
klassiklərin ruhu
onun dilində oyanırdı,
köhnə misralar
yeni qanla döyünürdü.

Bir an alovlanırdı –
sözlər göyə qalxırdı,
bir an sönürdü –
amma o sönüş
kül deyildi,
köz idi.

Köz isə
yanmaq üçün səbr edən oddur.

III. HAQQIN QILINCI 

O, kürsü sahibi deyildi –
yük sahibi idi.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyi
onun üçün divar yox,
imtahan idi.

Sumqayıtın küləklərində
bir ocaq qaladı –
o ocaq sözün çəkisini ölçürdü.

Kim yüngül idisə,
uçub gedirdi.
Kim ağır idisə,
oddan keçirdi.

Onun qarşısında
gizli kölgələr dolaşırdı:
həsəd, iddia,
sözsüz iddialar...

Adlar yüksəlirdi,
şikayətlər yazılırdı –
sözə yox,
sözün sahibinə qarşı.

Anar Rzayev
adına qədər uzanan səslər
sükutun divarına çırpılırdı.

O isə
qılıncsız döyüşürdü.

Onun silahı –
həqiqət idi.

Həqiqət isə
yaralayır,
amma öldürmür.

IV. GÖRÜNMƏYƏN QORUYUCU

Elə bil
onu bir göz qoruyurdu –
görünməyən,
amma hər yerdə olan.

Bəlkə o göz
vicdan idi,
bəlkə də sözün ruhu.

Çünki söz
öz sahibini tərk etmir –
əgər sahib
ona xəyanət etməyibsə.

O, xəyanət etmədi.

Ona görə də
yıxılmadı.

V. TORPAĞIN CAĞIRIŞI

Ölümün nəfəsi yaxınlaşanda belə
o, qorxmadı.

Çünki torpaqdan gələn
torpağa qayıtmaqdan qorxmaz.

Amma onun arzusu
ölümdən böyük idi:

Qarabağ...

Bu söz
onun dodağında
sadə bir coğrafiya deyildi,
bir millətin yarası idi.

“Mən azərbaycanlıyam” –
dedi.

Bu cümlə
sərhədləri aşdı,
qan yaddaşına çevrildi.

O, doğulduğu yeri sevdiyi kimi
görmədiyi torpağı da sevdi –
çünki onun vətəni
xəritədə yox,
ürəkdə idi.

VI. SƏSSİZ XEYİRXAHLIĞIN İZİ

Onun addımları
yalnız şeir yazmadı –
qapılar açdı.

Kimsəsiz ocaqlar
onun nəfəsini tanıdı,
ahılların duaları
onu müşayiət etdi.

O, səs salmadan yaxşılıq etdi –
çünki həqiqi mərhəmət
özünü göstərmir.

Uşaqlara baxanda
gözündə işıq yanırdı –
bəlkə də
itirilməmiş bir uşaqlıq
içində yaşayırdı.

VII. KÖK VƏ GÖLGƏ

Atasının adı
onun duruşunda danışırdı –
nizam, sərtlik,
sözə sədaqət.

Bir kök vardı
onu torpağa bağlayan,
bir kölgə vardı
onu ucaldan.

Belə kökdən çıxan ağac
əyrilməz.

Sınsa da –
əyrilməz.

VIII.GEDİŞDƏN SONRAKI HƏQİQƏT

O gedəndən sonra
söz dəyişdi.

Onun haqqında danışanlar
öz səslərindən çəkinməyə başladılar.

Çünki bəzi həqiqətlər
yalnız yoxluqda görünür.

Vaxtilə daş atanlar
indi sükutla baxır –
sükut isə
etirafın ən ağır formasıdır.

IX. YOL VƏ DAVAM

Onun açdığı cığır
torpaqda qalmadı –
zamana çevrildi.

Ocaq sönmədi –
əllər dəyişdi,
amma alov qaldı.

Çünki ruhla qurulan şeylər
adamdan asılı deyil.

Ruhdan doğan
ruhda yaşayır.

X. SON DÖYÜŞ

Və mən –
sadəcə yolüstü bir tanış –
indi anlayıram:

bəzən bir insan
sənin həyatına girmədən
sənin yaddaşında yaşayır.

Çünki o,
özündən böyük idi –
bir nəfəs,
bir dövr,
bir söz qədər.

Və o söz
indi də yaşayır –

görünməyən bir yerdə,
amma hər yerdə.

Çünki şair
torpaqda yox,
ruhun içində uyuyur.

I. SÖZÜN DOĞULUŞU 

Söz onun əlində yaranmırdı –
o, sözün içində doğulurdu.

Sabir Sarvan
kəlməni yazmırdı,
kəlmənin taleyinə çevrilirdi.

Hər misra
sadə bir fikir deyildi –
zamanın qaranlıq qatlarından
qopub gələn bir nida idi.

O nida
sükutun bağrını yarırdı,
səssizliyin damarına
od yeridirdi.

Onun sözündə
su yox idi –
od axırdı.

Və o od
yanmaq üçün yox,
oyatmaq üçün idi.

II. DAXİLİ SƏNGƏRLƏR

Onun müharibəsi
xəritələrə düşmədi.

Düşmən
nə sərhəd tanıyırdı,
nə bayraq –
o, insanın içində idi.

Gecələr
iki gözlə yatmırdı:
biri yuxuya gedirdi,
biri səngərdə qalırdı.

O səngərdə
vicdanın nəfəsi dolaşırdı,
qorxunun kölgəsi uzanırdı,
susmayan bir səs
qapıları döyürdü.

O səs deyirdi:
“Qaçma.”

Və o qaçmadı.

Çünki bildi –
özündən qaçan
özünə çatmaz.

Döyüşdü.

Qılıncsız,
qalxansız,
amma həqiqətlə.

III. QARANLIGIN DİLİ 

Bir gün aynaya baxdı –
gördüyü üz
özündən uzaq idi.

Bu, sadəcə yadlıq deyildi,
ruhun parçalanması idi.

Zaman
onu içindən didirdi,
taleyin soyuq əli
ürəyinə toxunurdu.

Könlü
öz evinə sığmırdı,
öz adını tanımırdı.

Və o,
qaranlığa səsləndi:

çıx!

Çünki qaranlıq
qaçılan deyil,
tanınan bir həqiqətdir.

Tanımadığın qaranlıq
səni udar,
tanıdığın qaranlıq isə
səninlə barışar.

O, qaranlığı tanıdı –
və işıq
içindən doğdu.

IV. ÖLÜMÜN İCİNDƏ DİRİLMƏK 

O, bir gün
özünü öldürdü –

bədənini yox,
sakitliyini,
rahatlığını,
susmaq haqqını.

Sözlərin üstünə getdi,
küllərin altındakı közə toxundu,
yanmağı seçdi.

Hər misra
bir yaraya çevrildi,
hər kəlmə
qanayan bir izə.

Amma o qan
itki deyildi –
yaradılış idi.

O öldü –
və qayıtdı.

Kağızda.

Çünki şair
torpaqda yox,
yazıda dirilir.

V. TARİXİN YARASI - QARDAŞIN QILINCI

Onun yaddaşı
öz ömründən böyük idi.

Orada bir yara vardı –
Çaldıran adlı.

Qardaşın qardaşa çəkdiyi qılınc
tarixin alnında donmuş bir qan damlasıdır.

O damla
hələ də qurumayıb.

O, dağa danışdı dərdini,
daşa danışdı,
çünki insan
bəzən yalnız sükutun dilini anlayır.

Tarixə səsləndi –
onu oyatmaq istədi.

Çünki yatan tarix
yenidən doğulur,
amma eyni ağrıyla.

VI. SÖZÜN KEŞİYİ - MÜQƏDDƏS SƏRHƏD

Onun üçün söz
oyun deyildi –
sərhəd idi.

Bu sərhədi
o, tək qorudu.

Sözün içində boşluq görəndə
onu kəsirdi –
qılınc kimi,
kəskin,
amansız.

Çünki bilirdi:
mənasız söz
sadəcə zəiflik deyil –
ruhun dağılmasıdır.

O, sözün keşiyini çəkdi –
və bu keşiyin
gecəsi də vardı,
soyuğu da,
tənhalığı da.

VII. ZAMANIN ZƏNCİRİ

Onun səsi
keçmişdən gəlirdi,
amma gələcəyə gedirdi.

Nizami Gəncəvi-nin hikməti,
Məhəmməd Füzuli-nin yanğısı,
İmadəddin Nəsimi-nin üsyanı –
hamısı onun sözündə
yenidən nəfəs aldı.

Bu, təkrar deyildi –
davam idi.

Zamanın qırılmış zəncirinə
yeni bir halqa bağlamaq idi.

VIII. GEDƏN QATAR - QALAN SƏS 

Bir qatar var –
görünməyən,
amma hər kəsi aparan.

O qatar
yavaş-yavaş uzaqlaşır.

O da hiss etdi –
ruhunun ipəyi
nazilir,
incəlir,
sözə çevrilir.

İnsan gedəndə
bədəni torpağa qarışır,
sözü isə
zamana.

O da söz oldu –
ağızlarda,
kağızlarda,
ruhlarda.

IX. ƏBƏDİYYƏTİN QAPISI

Bəzi adamlar
vaxtın içində yaşamır –
vaxt onların içində yaşayır.

O da belə idi.

Onun yoxluğu
varlığından daha ağırdır indi.

Çünki o,
bir insan deyildi təkcə –
bir yol idi,
bir məktəb idi,
bir nəfəs idi.

Sözün sərkərdəsi idi –
və sərkərdələr
ölmür.

Onlar
tarixə çevrilir.

X. SÖZÜN ƏBƏDİ NƏFƏSİ 

İndi onun səsi
eşidilmir –
amma susmayıb.

Sözün içində danışır,
zamanın içində axır,
ruhun içində yanır.

Çünki həqiqi şair
ölmür.

O, sadəcə
yerini dəyişir –

kağızdan
əbədiyyətə,
əbədiyyətdən
insanın içindəki sükuta.

Və orada –
o sükutun ən dərin yerində –
bir səs qalır:

yanan,
oyadan,
ölməyən.

(Azman şairimiz Tapdıq Əlibəylinin 65 illiyinə mistik-fəlsəfi poema)

I hissə

O söz
bir şairin nəfəsindən doğulub,
bir xalqın yaddaşından keçib,
bir Tanrı işığı kimi
insanın içində yanır.

Tapdıq deyirlər adına -
amma o, tapılmış deyil,
o, hələ ki, tapılanların sonuncusudur,
itirilmiş həqiqətlərin
yenidən dirilən səsi kimi.

...

Bir vaxtlar
torpağın altına basdırılmış haraylar
onun misralarında cücərdi.
Sükutun kökləri çatladı,
söz suya döndü,
daş ürəklərə axdı.

O yazanda
kağız ağ olmur - 
bir az torpaq olur,
bir az qan,
bir az dua.

Qələmim 
adi alət deyil,
bir körpüdür:
yerlə göy arasında,
insanla insanlıq arasında,
Tanrı ilə unutqanlıq arasında.

...

Onun şeirlərində
külək danışır -
amma bu külək
payızdan gəlmir,
şəhid nəfəsindən doğur.

Onun sözündə
od var -
amma bu od
yanmaq üçün deyil,
ayıltmaq üçündür.

Deyirlər, şeir yazır...
Yox -
o, yaddaşı oyadır,
o, ruhun pasını silir,
o, insanın içində gizlənmiş
ilahi toxumu suvarır.

...

Bir gün
insan özünü unutdu -
adını, kökünü,
ilk səcdəsini...

O zaman
Tapdıq bir misra yazdı:

və o misra
min minbərdən daha uca səsləndi,
min kitabdan daha dərin oldu,
min qılıncdan daha kəsərli çıxdı.

Çünki o bilirdi -
şeir bəzək deyil,
şeir silahdır.

Amma qan tökməz,
ruhu dirildər.

...

Onun içində bir uşaq var -
hələ də ilk çiçəyin qoxusunu
Tanrı möcüzəsi kimi duyan.

Onun içində bir qoca var -
zamanın bütün ağrılarını
susaraq danışan.

Onun içində bir savaş var -
nəfs ilə nur arasında.

O, hər dəfə
işığı seçir -
çünki bilir:
qaranlıq yalnız işığın yoxluğudur.

...

Onun yaratdıqları
bir aynadır -
amma hər kəs özünü görmür orda.

Bəziləri
yalnız kölgəsini görür,
bəziləri
itirdiyi ruhunu,
bəziləri isə
hələ doğulmamış vicdanını...

...

O, qələbəni yazanda
yalnız zəfəri yox,
zəfərin arxasındakı səssiz göz yaşlarını da yazdı.

44 gün -
zaman deyil,
bir millətin yenidən doğuluş sancısı idi.

Tapdıq isə
o sancının səsini
misraya çevirdi -
elə ki, tarix
onu susdura bilmədi.

...

Bir gün
bütün sözlər susacaq -
kitablar toza dönəcək,
əlifbalar unudulacaq...

Amma
haqqdan doğulan söz
ölməz.

Çünki o,
kağızda yox,
ruhlarda yazılır.

...

Tapdıq Əlibəyli -
bir ad deyil,
bir haldır.

Bir ruhun
özünü tanıma anıdır.

Bir insanın
öz içində Tanrını tapmasıdır.

...

Biz
onun şeirlərini oxuyanda
əslində
özümüzü oxuyuruq -

unudulmuş tərəfimizi,
susdurulmuş həqiqətimizi,
itirdiyimiz ucalığımızı...

...

Ey şair!

Sənin sözün
zamanın alnına yazılmış
gizli ayə kimidir -

oxuyan anlayar,
anlayan dəyişər,
dəyişən isə
yenidən doğular...

...

Qoy ömrün
bir ağac kimi uzansın -
kökləri keçmişdə,
budaqları gələcəkdə,
meyvələri isə
insan qəlbində bitsin.

Çünki sən
söz yazmırsan -
sən insanı yenidən yaradırsan.

Bir kənd var -

xəritələrdə adı kiçik yazılan,
amma yaddaşda
böyük hərflərlə yaşayan -
Bürzünbül...

Orda külək
sadəcə əsmir,
nəsillərin pıçıltısını daşıyır.

Orda torpaq
sadəcə doğmur,
adamın ruhuna kök salır.

Və o torpaqdan
bir şair boylanır -
sözün sinəsində döyünən
ürək kimi...

...

Onun uşaqlığı
daşların yaddaşına yazılıb,
bulaqların dilində əzbərdir.

Ayna bulaqlar
yalnız su deyil -
özünü görmək istəyən ruhların
ilk güzgüsüdür.

Çeşmələr
daşlardan qaynayıb-daşanda
əslində
susqun qəlblərin səsini açır.

Qayalar isə -
dilsiz görünən
ən qədim danışanlardır...

Tapdıq
bu dili anlayanlardandır.

...

O, çiçəyi sadəcə çiçək kimi görmədi,
onu bir sirr kimi oxudu.

Yarpızın qoxusunda
ana nəfəsini duydu,
gicitkənin acılığında
həyatın sərtliyini,

böyürtkənin dadında
uşaqlığın şirin kədərini...

Hər bitki
onun üçün bir söz idi,
hər söz
bir həyat...

...

Bürzünbül -
onun üçün kənd deyil,
bir başlanğıcdır.

Orda insan
qapını kilidləməz -
çünki qəlblər açıqdır.

Orda itlər belə
qonağa hürməz -
çünki yadlıq anlayışı yoxdur.

Orda əmanət
sadəcə verilən əşya deyil -
vicdanın sınağıdır.

...

Bu elin adamları
daş kimi sərt deyil -
daş kimi möhkəmdir.

Qaya kimi uca deyil -
qaya kimi dözümlüdür.

Onların baxışında
min ilin yorğunluğu,
min ilin ləyaqəti var.

Tapdıq isə
bu baxışların şairidir...

...

Bir məktəb var -
divarları kərpicdən,
amma ruhu əxlaqdan tikilmiş.

Hamarkənd...

Orda dərs
yalnız kitabdan keçməzdi,
insandan keçərdi.

Bir müəllim var idi -
vaxtın içində yaşayan,
amma zamandan böyük -

tələbkarlığı ilə sərt,
qayğısı ilə ata kimi...

O məktəb
şairin yalnız yaddaşına yox,
taleyinə yazıldı.

...

Tapdıq
orada yalnız oxumadı -
orada formalaşdı.

Sözün nə olduğunu,
susmağın nə demək olduğunu,
insan qalmağın
ən çətin sənət olduğunu
orada öyrəndi.

...

Bəziləri söz yazır -
özünü gizlətmək üçün.

Bəziləri söz yazır -
özünü göstərmək üçün.

Tapdıq isə
söz yazır
özünü təsdiqləmək üçün yox -
özünü doğrultmaq üçün.

Çünki o bilir:
şəxsiyyət
yazılanla yox,
yaşananla ölçülür.

...

Onun şeirlərində
yalanın kölgəsi yoxdur.

Çünki o,
sözə girəndə
özünü də gətirir ora.

Sözlə həyat arasında
uçurum qoymur.

Onun misraları
ayaq izlərinə bənzəyir -
getdiyi yolu göstərir.

...

Bir səfər vardı -
yollar uzanırdı,
amma söhbətlər
daha uzaqlara gedirdi.

İnsan
yolda tanınır deyirlər -
çünki yol
maskaları çıxarır.

O yol
bir şairi daha da açdı -
sözün arxasındakı insanı göstərdi.

Sakit,
amma dərin...

Sadə,
amma uca...

...

Onun daxilində
meşə danışır -
sükutla.

Çəmən danışır -
rənglərlə.

Çiçəklər danışır -
qoxularla.

O isə
bunları sözə çevirir -
amma sözlər
yenə də çatmır...

...

Çünki bəzi həqiqətlər
yalnız hiss olunur,
yazılmır.

...

Tapdıq Əlibəyli -
sözə aşiq deyil,
sözün məsuliyyətinə aşiqdir.

O, ədəbiyyatı
şöhrət üçün yox,
həqiqət üçün seçib.

O bilir:
ədəbsiz söz
ədəbiyyat deyil -
səs-küydür.

...

Onun poeziyası
bir çıraqdır -
özünü yandıraraq
başqasına işıq verən.

Onun ömrü
bir yol kimidir -
getdikcə uzanan,
getdikcə dərinləşən...

...

İndi
zaman bir dairə çəkir -
65 ilin astanasında.

Bu, son deyil -
bir dayanacaqdır.

Bir nəfəs dərmək,
bir geriyə baxmaq,
bir də
irəli daha inamla getmək üçün...

...

Ey şair!

Sənin ömrün
təbiət kimi saf qalsın,
sənin sözün
bulaq kimi duru axsın,

sənin ruhun
həmişə o kənddə -
ilk misranın doğulduğu yerdə
yaşasın...

...

Çünki sən
yalnız şeir yazmırsan -
bir insan obrazı yaradırsan.

O obraz
sənin özünsən -
bütöv,
təmiz,
və
zamana sığmayan...

Bir şəhər var -
tarixin alnında döyünən nəbz kimi,
zamanın sinəsində yanan köz kimi -
Təbriz...

Onun küçələri
sadəcə daş deyil -
addım-addım yaddaşdır.

Onun divarları
sükutdan hörülməyib -
qiyamdan tikilib.

Hər daşın altından
bir səs gəlir:

- azadlıq...

...

Bu səs
küləklə gəlmir,
bu səs
insanın içindən qalxır.

Bir xalqın
susdurulmuş harayının
yenidən doğuluşudur bu.

...

Araz çayı axır -
amma su kimi yox,
talelər kimi bölünərək...

Bir sahildə nisgil,
bir sahildə ümid,
amma hər iki sahildə
eyni ürək döyünür.

Araz
ayırmır əslində -
sadəcə
insanlara bölünmənin

nə qədər süni olduğunu xatırladır.

...

Tapdıq
o çayın sahilində dayanıb
öz içini dinlədi.

Onun səsi
dalğalara qarışdı,
dalğalar isə
Təbrizə tərəf axdı.

Sanki söz
suya çevrildi -
su
sərhəd tanımadı...

...

Bir dağ var -
Səhənd dağı -

sükutun zirvəsində dayanıb,
amma o sükut
min ildən danışır.

Onun başı buludlara dəyir,
amma kökü
xalqın yaddaşına bağlanıb.

Səhənd
yalnız dağ deyil -
dirənişdir.

...

Bir rəng var -
Surxab dağıın al qırmızısı...

O rəng
sadəcə torpağın rəngi deyil,
o rəng
tarixin qan yaddaşıdır.

Hər zərrəsində
bir mübarizə yatır,
hər kölgəsində
bir şəhid nəfəsi var.

...

Təbriz
ocaqdır -
amma bu ocaq
odunla yanmır.

Bu ocaq
məsləklə alışır,
inamla böyüyür,
ədalət arzusu ilə sönməz olur.

Onun alovu
gözlə görünmür -
amma ruhu isidir.

...

Bir vaxt
zaman bu şəhərin üstündən keçmədi -
onun içindən keçdi.

Səfəvilərin nəfəsi,
Atabəylərin kölgəsi,
Qaraqoyunluların nal səsi
hələ də küçələrdə dolaşır...

Tarix burada
keçmiş deyil -
indiki zamandır.

...

Bu gün
yenə bir səs qalxır -

sosial medianın ekranından,
universitet auditoriyalarından,
dar küçələrin kölgəsindən...

Bu səs
qorxunun divarlarını aşır.

Çünki qorxu
bir dəfə qırıldısa,
artıq əsarət yaşaya bilməz.

...

Təbrizli gənc
əlində telefon,
ürəyində qiyam -

dünyaya səslənir:
- biz varıq!

Bu “varlıq”
sadəcə mövcudluq deyil -
haqqın təsdiqidir.

...

Azadlıq
burada şüar deyil -
taleyin özüdür.

O,
çörək kimi bölünməz,
su kimi satılmaz,
söz kimi susdurulmaz.

...

Tapdıq
bu şəhəri yazanda
sadəcə bir məkandan danışmır -

o, bir ruhu yazır,
bir kimliyi,
bir əzəliyi...

...

Təbriz -
şəhərlər içində
təkcə şəhər deyil.

O,
bir qürur tacıdır,
bir yaddaş kitabıdır,
bir üsyan ayəsidir.

...

Bir gün
tarix yenidən yazılacaq -

amma bu dəfə
qaliblər yox,
haqq yazacaq onu.

O zaman
Təbrizin adı
azadlığın sinonimi olacaq.

...

Arazın o tayından
bir baxış gələcək -
Bakıdan...

Bu baxış
sərhədi keçəcək,
çünki baxışın
pasportu olmur.

...

İki sahil
iki taleyin yox,
bir millətin iki nəfəsidir.

Bir nəfəs
digərsiz yaşaya bilməz.

...

Ey Təbriz!

Sənin sükutun belə
qiyamdır.

Sənin göz yaşın belə
ümiddir.

Sənin yaraların belə
gələcəyin xəritəsidir.

...

Və sən -
yanmağa davam et,
amma külə dönmə.

Çünki sənin odun
yandırmaq üçün yox,
işıq olmaq üçündür...

...

Tapdıqın sözü
sənin səsinə qarışıb artıq -

bir şairin qələmindən çıxan misra
bir şəhərin taleyinə çevrilib.

Bu tale
susmayacaq...

çünki azadlıq
artıq oyanıb.

Bir yol var -
nə xəritəsi çəkilib,
nə sərhədi var.

O yol
sözün içindən keçir,
ruhların dərinliyinə enir,
və yalnız seçilmişlər
o yolu görə bilir...

Tapdıq
o yolun yolçusudur.

...

Onun qələmi
sadəcə yazmır -
o, merac edir.

Hər misra
bir pillədir,
hər söz
bir ucalıq...

O ucalıqda
söz artıq söz deyil -
nur olur.

...

O, sözə toxunanda
əlifbalar dəyişir,
hərflər nəfəs alır,
səslər canlanır.

Sanki dil
yenidən doğulur
onun misralarında.

...

Onun poeziyası
bir dəryadır -
sahili görünməz,
dibi ölçülməz.

O isə
qəvvas kimi
bu sonsuzluğa baş vurur -

hər dəfə
bir inci tapır:
bəzən bir kədər,
bəzən bir sevinc,
bəzən də
insanın özündən gizlətdiyi həqiqət...

...

Onun sözündə
qopuz səslənir -
amma bu səs
keçmişdən gəlmir,
əbədiyyətdən gəlir.

Qılınc da var o səsdə -
amma qan üçün yox,
haqq üçün çəkilir.

...

Bir ulus var
onun damarlarında -
adını tarix yazıb,
ruhunu dastanlar qoruyub.

O ulus
sözlə yaşayır,
sözlə dirilir,
sözlə əbədiləşir.

Tapdıq isə
o sözün keşiyində duran
bir yolçudur.

...

Onun misralarında
ana laylası var -

beşiyin üstündə yellənən
bir nur kimi...

O layla
sadəcə səs deyil -
bir xalqın
gələcəyə yazdığı dua kimidir.

...

O bilir:
söz doğulanda
məsuliyyət də doğulur.

Hər yazılan misra
bir vicdan imtahanıdır.

O,
bu imtahandan
qaçmır -
çünki onun üçün söz
oyun deyil,
anddır.

...

Onun yaradıcılığı
kitabların adında yox -
zamanın yaddaşında yaşayır.

“Haqqa dayaq...” deyəndə
sanki göylər açılır,
“Torpağın səsi” deyəndə
yerin nəbzi duyulur.

“Zaman keçər...” deyəndə
insan öz faniliyini anlayır,
“Sözün dan yeri”ndə isə
bir millətin sabahı doğulur...

...

Onun qələmində
Qarabağ
sadəcə torpaq deyil -
bir yaradır,
bir dua,
bir qayıdışdır.

Şəhid qanı
onun misralarında
sadəcə xatirə deyil -
əbədiyyət möhürüdür.

...

O yazanda
duman çəkilir,
çən açılır,
və bir həqiqət görünür:

- Vətən
qanla yazılan bir kitabdır.

...

“44 gün” -
zaman ölçüsü deyil,
bir xalqın
yenidən doğulmasıdır.

Tapdıq isə
o doğuluşun
şair şahididir.

Onun sözləri
döyüş meydanından gələn
səssiz raport kimidir -
qələbənin
ruhi salnaməsi...

...

İndi isə
zaman dayanıb bir anlıq -
65 ilin astanasında.

Bu yaş
qocalıq deyil -
yetişmədir.

Bu yaş
sönmək deyil -
daha gur yanmaqdır.

...

Ey şair!

Sənin ömrün
bir kitab kimi oxundu,
amma hələ bitməyib.

Hələ yazılacaq misralar var,
hələ deyilməmiş sözlər,
hələ açılmamış sirlər...

...

Sənin sözün
artıq sənə aid deyil -
o, xalqındır.

Sənin adın
artıq təkcə bir insan deyil -
bir yolun adıdır.

...

Qoy illər
sənin üzərində yox,
sənin sözündə qocalsın.

Qoy zaman
səni yox,
sən zamanı keçəsən.

...

Çünki sən
sadəcə şair deyilsən -

sən sözün ucalığında
özünü təsdiqləyən
bir həqiqətsən..

Bir tarix var -
saatla ölçülməyən,
illərlə bitməyən...

1 iyul—
sadəcə təqvim deyil,
bir ömrün
sözə çevrildiyi gündür.

65 il -
zamanın rəqəmi yox,
ruhun yetişmə çağıdır.

...

Tapdıq -
sözün pərvanəsi kimi
yanmağı seçənlərdən oldu.

O, odu sevmədi -
od oldu.

O, sözü yazmadı -
sözə çevrildi.

...

Bir alov var idi -
“ülü söz” deyirdilər ona.

O alov
qəlbinə düşəndə
geri dönüş olmadı.

Çünki bu yanğı
yandırmaq üçün yox,
işıq olmaq üçündü.

...

Şair ürəyi -
bir zindan kimi açıldı,

amma o zindanda
əsir qalan söz olmadı -
azadlıq tapdı.

Hər misra
bir qapı qırdı,
hər fikir
bir divar aşdı.

...

Bəzən həyat
üstünə gələndə,
yollar daralanda,
ümidlər sarsılanda -

o tək qalmadı.

Bir əl tutdu onu -
görünməz,
amma əbədi:

- Söz.

...

Söz
onun üçün
sadəcə vasitə deyil -
qurtuluş idi.

Büdrəyəndə
dayaq,

yıxılanda
dayanacaq,

susanda
danışan oldu.

...

Onun üçün şeir
kağız üzərində cızıq deyil -
dua idi.

Hər misra
bir yalvarış,
bir ümid,
bir səcdə kimi
qalxdı göylərə.

...

O bilirdi -
sözün içində Tanrı var.

Amma bu Tanrı
yalnız saf qəlbdə görünür.

Yalanla yazılan misra
küllə çevrilər,

həqiqətlə yazılan isə
əbədiyyətə dönər.

...

Onun sözündə od var -
amma bu od
yanğı həzzidir.

Yandırır,
amma kül etmir.

Ağrıdır,
amma sağaldır.

...

Bir şam var -
gecə boyu yanan.

Əridikcə azalır,
amma işığı artır.

Tapdıqın ömrü
o şama bənzəyir -

özünü azaldaraq
başqasına yol göstərən.

...

O, sözün qarşısında
məsuliyyət daşıyır.

Çünki bilir:
söz
oyuncaq deyil,
yazılan hər fikir
bir taleyə çevrilə bilər.

...

Saxta sözlərdən uzaq durdu,
çünki saxta söz
ruhsuz bədəndir.

O, sözün qatına endi -
dərinliyə...

Orda
nə pafos vardı,
nə yalan -

yalnız həqiqət.

...

Onun poeziyasında
üç yol kəsişir:

Söz -
bir ucalıq yolu.

Cəmiyyət -
bir imtahan yolu.

Yurd—
bir kök yolu.

...

Bu yolların hər biri
onu bir az daha
özünə yaxınlaşdırdı.

...

Bürzünbül -
onun başlanğıcı idi.

O kənddə
torpaq sadəcə yer deyil -
yaddaşdır.

Orda
ağaclar da darıxır,
bulaqlar da xatırlayır.

...

Bir ev vardı -
uşaqlıq kimi isti,
ana nəfəsi kimi doğma...

İndi o ev
xatirəyə dönüb.

Amma xatirə
yox olmur -
ruhun içində yaşayır.

...

Tut ağacı
budanıb bəlkə,
amma kökü hələ dərindədir.

İnsan da elədir -
kökünü itirməyən
heç vaxt itmir.

...

Tapdıq
o kökün şairidir.

Torpaq onun damarında axır,
yurd onun nəfəsində yaşayır.

...

Onun misralarında
dağlar danışır,
bulaqlar oxuyur,
külək pıçıldayır.

Təbiət
onun şeirində
sadəcə təsvir deyil -
ruh yoldaşıdır.

...

Amma zaman
hər şeyi saxlamır.

Dəyərlər itir,
insan dəyişir,
həqiqət bəzən kölgəyə çəkilir...

Bu isə
şairi susdurmur -
əksinə, daha da danışdırır.

...

O yazır -
çünki susmaq
xəyanət olardı.

O yazır -
çünki söz
onun nəfəsidir.

...

İndi isə
bir ömrün zirvəsində dayanıb -

amma bu zirvə
son deyil.

Bu,
yeni yolların başlanğıcıdır.

...

Ey şair!

Sənin sözün
zamanın sınağından keçdi.

Sənin adın
sözün içində yaşadı.

...

Qoy bundan sonra da
sənin misraların
qəlblərə işıq salıb
ruhları oyatsın.

Qoy sözün
səni deyil,
sən sözü ucaldasan.

...

Çünki sən
söz yazan deyil -

sözün özü olan
bir ömürsən...

Söz -
bir səs deyil yalnız,
bir nəfəs də deyil...

Söz -
insanın içində gizlənmiş
əbədiyyətin açarıdır.

Kim o açarı tapa bildi -
özünü tapdı.

Tapdıq
o qapını açanlardandır...

...

Onun poeziyası
bir aynadır -

amma bu aynada
sifət yox,
mahiyyət görünür.

Baxan
özünü görmür yalnız,
özündən qaçdığını da görür.

...

Onun sözündə
bir çəkidəlik var -
misra yüngül görünür,
amma altında
bir dünya yatır.

Söz
onun əlində
daş kimi ağır,
bulaq kimi safdır.

...

O bilir:
sözün yeri var.

Yersiz söz -
boş səsdir.

Yerini tapan söz isə
taleyə çevrilir.

...

Onun misraları
bəzən sübh kimi açılır -
yavaş-yavaş,
işıqla...

Bəzən də
şimşək kimi çaxır -
birdən,
amma yadda qalan...

...

Bir poeziya var -
oxuyursan, keçib gedir.

Bir poeziya da var -
oxuyursan,
səni saxlayır.

Tapdığın sözü
saxlayan sözdür.

Çünki o,
səni oxuyur
sən onu oxuyanda...

...

Onun şeirlərində
yol var—

özündən özünə gedən.

Bu yol
uzun görünür,
amma bir addımdır -

özünə doğru atılan
ən çətin addım...

...

Tapdıq
o addımı atdı.

Özünü bölmədi,
özünü topladı.

Yer ilə göy arasında
itmədi -
öz mərkəzini tapdı.

...

Onun poeziyası
təsvir deyil -
təfəkkürdür.

O, dünyanı
sadəcə göstərmir,
anladır.

O deyir:

- bax, bu əyridir...
- bax, bu düzdür...

Seçim isə
sənindir.

...

Dünya onun üçün
sadə bir məkan deyil -

bir sınaqdır.

Hər kəs
öz payını alır bu sınaqdan:
biri haqqı seçir,
biri yalanı...

O isə
haqqın tərəfində dayanır -
çünki söz
orada daha işıqlıdır.

...

Bəzən
dünya bir ud kimi köklənir -
qəm üstə...

Amma o udun
səsini dəyişmək üçün
bir şair lazımdır.

Tapdıq
o səsi dəyişənlərdəndir.

...

Onun sözündə
bir tarix yatır -
qanlı,
acı,
amma unudulmaz...

20 yanvarın gecəsi
onun misralarında
yenidən açılır -
güllə səsləri
sözə çevrilir,
qan
yaddaşa yazılır...

...

Xocalının harayı
onun qələmində
yalnız ağrı deyil -
ittihamdır.

Susmayan,
bağışlamayan,
unutmayan bir ittiham...

...

Şəhid -
onun üçün ölüm deyil.

Şəhid -
bir zirvədir,
bir nurdur,
bir ucalıqdır.

Onun sözündə
şəhidlər yaşayır -
çünki söz
ölməyə qoymur onları...

...

Bir savaş vardı -
torpaq uğrunda,
şərəf uğrunda,
Vətən uğrunda...

44 gün -
bir ömrə sığmayan tarix.

Tapdıq isə
o tarixi
misraya sığdırdı.

...

Qələbə
onun sözündə
sadəcə sevinc deyil -
ədalətin qayıdışıdır.

O qayıdış
qanla yazıldı,
amma sözlə əbədiləşdi.

...

Onun poeziyasında
Vətən -
sadəcə torpaq deyil.

Vətən -
bir ruhdur,
bir anddır,
bir məsuliyyətdir.

...

O, çağırır -
səssiz,
amma güclü:

- qalx!
- unutma!
- qorxuya boyun əymə!

...

Çünki bilir:
millət
yalnız xatırlayan zaman yaşayır.

Unudan millət
itir.

...

Onun sözündə
bir çağırış var -
“olum ya ölüm” çağırışı.

Bu çağırış
qılınc deyil,
qəlb üçündür.

...

İndi isə
bir dövr tamamlanır -
amma bir ömür yox.

65 il
bir başlanğıcdır
daha dərin sözə,
daha uca fikrə...

...

Ey şair!

Sənin sözün
artıq zamanın yaddaşına köçüb.

Sənin yolun
artıq başqalarına istiqamətdir.

...

Qoy sənin misraların
yenə də haqqın tərəfində dayansın.

Qoy sənin sözün
yenə də insanı
özünə qaytarsın.

...

Çünki sən
söz yazmırsan -

sən
yaddaş yaradırsan..

Bəzən
bir şairi tanımaq üçün
yazdıqları kifayət etmir -

onun susduqlarını da dinləmək gərək...

Tapdıq -
sözün içində danışan,
sükutun içində görünən adamdır.

...

Onun daxili dünyası
bir bağ kimidir -
hər küncündə ayrı bir duyğu bitir.

Bir tərəfdə sevinc çiçəkləyir,
bir tərəfdə kədər kölgələnir,
amma hamısı
eyni kökdən qidalanır -
insanlıqdan...

...

O, həssasdır -
küləyin səsini də eşidər.

O, duyğusaldır -
bir baxışdan bir dünya oxuyar.

Amma zəif deyil -
çünki duyğu
zəiflik yox,
dərinlikdir.

...

O, güclü görünmək istəmir -
güclü olmağı seçir.

Çünki bilir:
səssiz güc
ən böyük qüvvədir.

...

Hər deyilənə inanmır -
çünki onun həqiqəti
sözlə yox,
görülənlə ölçülür.

Gözlə qulağın arasında
bir süzgəc qurub -

yalanı keçirir,
həqiqəti saxlayır...

...

Onun ürəyi
geniş bir ev kimidir -

qapısı açıq,
ocağı isti,
içində yer bol...

Dost gələndə
sevinc artır,
qonaq gələndə
ruhu işıqlanır.

...

O, təbrik etməyi unutmur—
çünki unudulmağın nə olduğunu bilir.

Bir mesaj yazır,
bir söz deyir—
amma o söz
bəzən bir ömrü isidir.

...

Bayramlar
onun üçün sadəcə tarix deyil -
insanlara toxunmaq fürsətidir.

Ad günləri
sadəcə yaş deyil -
dostluğun yenilənməsidir.

...

O, yol adamıdır -
səfərləri sevir.

Çünki hər yol
bir insan deməkdir,
hər kənd
bir yaddaş,
hər görüş
bir hekayə...

...

Azərbaycanın hər guşəsində
onun izi var -
bir çay süfrəsində,
bir dağ yolunda,
bir kənd evində...

O, qonaq kimi getmir -
öz adamı kimi qalır.

...

Bürzünbül -
onun başlanğıcıdır yenə də.

Orda doğulan
sadəcə bir uşaq deyildi -
bir ruh idi,
bir söz idi,
bir taleyin ilk misrası idi.

Abış kişinin ocağında
yandırılan çıraq
indi misralarda yanır...

...

“Tapdıq” dedilər ona -
tapılan,
kəşf olunan...

Amma o
özünü tapmaq üçün
bir ömür yol getdi.

...

Onu tanıyanlar deyir:
- bu adamın qəlbi təmizdir.

Onu oxuyanlar deyir:
- bu adamın sözü dürüstdür.

Bu iki həqiqət
birləşəndə
şəxsiyyət yaranır.

...

Bir dost danışır onun haqqında—
səmimi,
istiqanlı,
təvazökar...

Kitabını verəndə belə
özünü yox,
sözü önə çəkən...

Çünki o bilir:
şair böyüməz,
söz böyüyər.

...

Onun baxışında
bir vətən sevgisi var -
gizlənməyən,
saxlanmayan...

Bu sevgi
şüar deyil -
qan kimidir,
damarda axır.

...

Əsgəri sevmək
onun üçün söz deyil -
borcdur.

Dövləti sevmək
onun üçün seçim deyil -
vicdandır.

...

Onun görkəmi
köhnə kişilərin izini daşıyır -

lopa bığlar,
dik duruş,
ağır baxış...

Amma bu zahirin içində
yumşaq bir ürək var -
çiçəyə toxunan,
uşağa gülümsəyən...

...

Türkcülük
onun üçün ideologiya deyil -
yaşam tərzidir.

O, bu dəyərləri
sözlə yox,
özü ilə yaşadır.

...

Mükafatlar aldı -
amma onlara dayanmadı.

Ad qazandı -
amma ada sığınmadı.

Çünki onun üçün
ən böyük dəyər
insan qalmaqdır.

...

İndi
bir ömür
sözə çevrilib -

bir insan
poemaya dönüb.

...

Ey könül adamı!

Sənin səmimiyyətin
sözündən əvvəl gəlir.

Sənin dostluğun
misralarından uzun yaşayır.

...

Qoy ürəyinin o geniş qapısı
həmişə açıq qalsın.

Qoy sözün
yenə də insanlara yol tapsın.

...

Çünki sən
yalnız şair deyilsən -

sən
insanlığın içində
itirilməyən
bir insan­sən...

Ağ -
sadəcə rəng deyil...

Sükutun içində doğulan
ən saf səsdir.

Gecənin bağrından süzülən
ilk işıqdır.

Bir niyyətin
ləkəsiz başlanğıcıdır -
Tanrı nəfəsi kimi.

...

Tapdıqın sözündə
ağlıq yaşayır.

Misraları
qar kimi səssiz düşür qəlbə,
amma altında
min qat mənanın istiliyi var.

Ağ -
onda paklıqdır,
düzlükdür,
sözün içində gizlənmiş
haqqın üzüdür.

...

Onun cığırı
ağappaq bir yoldur -

ayaq izləri
yalanla ləkələnməyən,
dönüşləri
şübhə ilə qaralanmayan...

Bu yol
bəzən sərtdir,
bəzən çətin,
amma həmişə
aydınlığa çıxır.

...

O yolun yolçusu
kölgə ilə barışmaz.

Çünki bilir:
kölgə
işığın yoxluğudur.

İşıq isə
onun içindədir -
söz kimi,
ruh kimi,
inam kimi...

...

Tapdıq
o işığı daşıyır.

Hər misra
bir çıraqdır əlində,
hər fikir
bir sabahın səsi.

...

Onun sözündə
çirk yoxdur -
çünki o,
sözü yuyub yazır,
duyğudan keçirib deyir.

Ağappaq saxlayır
hər kəlməni -
sanki ürəyində
bir bulaq axır.

...

Bu bulaq
dağlardan gəlmir yalnız,
insanın içindən gəlir.

Orda
nə yalan var,
nə saxta təbəssüm -

yalnız
saf bir baxış,
təmiz bir niyyət...

...

Onun yaratdıqları
harmoniyadır -

sözlə duyğunun,
fikirlə inamın,
keçmişlə gələcəyin
bir ahəngdə qovuşması.

...

Ağ yol -
onun taleyidir.

Bu yol
nə şöhrət üçündür,
nə də alqış üçün -

bu yol
özünə doğru gedən
ən çətin səfərdir.

...

O, bu yolda
özünü itirmədi -
özünü tapdı.

Köklərinə bağlandı,
göylərə boylandı,
amma həmişə
insan olaraq qaldı.

...

Bir ömür
ağappaq yazıldı -

sözlə,
əməllə,
sədaqətlə...

...

İndi
bu yol
başqalarına görünür -

bir işıq xətti kimi,
bir istiqamət kimi,
bir ümid kimi...

...

Ey ağ yolun yolçusu!

Sənin sözün
zamanın üzünü yuyur.

Sənin misran
qaranlığa düşən
ilk işıq kimidir.

...

Qoy bu yol
heç vaxt qaralmasın.

Qoy sözün
həmişə ağ qalsın -
saf,
şəffaf,
əbədi...

...

Çünki sən
yalnız bu yolun yolçusu deyilsən -

sən
o yolun özüsən...

Bu gün Azərbaycanda tez-tez belə bir narahatlıq səslənir: ölkə yadpərəstlik meyilləri ilə dolub-daşır. Bəzən elə bir mənzərə yaranır ki, insan anlamır — biz özümüzü özgədən qorumalıyıq, yoxsa özümüzdən. Çünki yadpərəstlik yalnız başqa xalqları sevmək deyil; bu, öz dəyərlərini unutmaq, özünü kiçiltmək, öz tarixinə yuxarıdan aşağı baxmaq xəstəliyidir.

Halbuki millət olmaq yalnız bir pasport daşımaq deyil. Millət olmaq — yaddaş daşımaqdır.

Bir xalqın gücü onun sərvətlərində deyil, özünə münasibətində gizlidir. Özünü sevə bilməyən toplum başqasına heyran qalmaqdan qurtula bilmir. Buna görə də bəzən sadə, amma çox ağır bir çağırış səslənir:

“Azərbaycanpərəst ol, atam-qardaşım. Heç olmasa boş vaxtlarında özünü bir az sev.”

Bu çağırış ilk baxışda emosional görünə bilər. Amma əslində bu, milli özünüdərk məsələsidir. Çünki özünü sevmək narsizm deyil — mədəniyyətinə hörmət etməkdir, tarixinə sahib çıxmaqdır, dilinə ehtiram göstərməkdir.

Yadpərəstliyin kökləri

Yadpərəstlik çox zaman kompleksdən doğur. Tarix boyu imperiyaların kölgəsində yaşamış xalqlarda bəzən belə bir psixoloji hal yaranır: başqasını böyük, özünü kiçik görmək. Bu isə tədricən mədəni təqlidçiliyə çevrilir.

Bu zaman qəribə bir vəziyyət yaranır:
özümüzə aid olan hər şey köhnə, geridə qalmış kimi görünür,
başqasına aid olan hər şey isə “müasir” və “mədəni”.

Beləliklə, insan öz ruhunun qapısını yad düşüncələrə açır. Amma həmin qapıdan içəri yalnız ideyalar deyil — özünə inamsızlıq da daxil olur.

Media və istiqamət problemi

Bu mənzərə təkcə Azərbaycanda deyil, qardaş Türkiyədə də zaman-zaman müzakirə mövzusu olur. Xüsusilə də media sahəsində.

Türkiyə mediasının bir hissəsi uzun illərdir ki, ciddi tənqidlərin hədəfinə çevrilir. Bu tənqidlərin əsas mahiyyəti belədir: media cəmiyyətin milli düşüncə sütunlarını möhkəmləndirmək əvəzinə, bəzən onları aşındırır.

Əlbəttə, Türkiyə mediasını bütövlükdə eyni rəngdə təsvir etmək doğru olmaz. Bu ölkədə milli mövqedə dayanan, cəmiyyətin maraqlarını qoruyan çox sayda jurnalist və media qurumu da var. Lakin böyük auditoriyaya sahib bəzi platformalarda qəribə bir istiqamət dəyişməsi hiss olunur.

Sanki bəzi media qurumları öz ölkəsinin tarixi, dəyərləri və milli maraqları ilə polemikaya girən bir mövqeyə yuvarlanır. Bu isə cəmiyyətin sual verməsinə səbəb olur:

“Bir media öz millətindən bu qədər necə uzaqlaşa bilər?”

Qloballaşma və kimlik böhranı

Bu sualın cavabını yalnız siyasətdə deyil, qloballaşma prosesində də axtarmaq lazımdır. Müasir dünyada informasiya sərhəd tanımır. Media yalnız xəbər ötürən vasitə deyil; o, həm də düşüncə formalaşdırır.

Əgər bir media uzun müddət başqa mərkəzlərin ideoloji təsiri altında qalırsa, onun dilində də, mövqeyində də dəyişiklik başlayır. Tədricən o, öz cəmiyyətinin güzgüsü olmaqdan çıxır və başqa düşüncə mərkəzlərinin tribunası kimi görünür.

Bu zaman isə ən təhlükəli proses baş verir: cəmiyyətin özünə olan inamı sarsılır.

Özünü sevən millət

Millətlər də insanlar kimidir. Özünü sevməyən insan necə daim başqasının təsdiqinə möhtac qalırsa, özünü sevməyən millət də eyni vəziyyətə düşür.

Halbuki Azərbaycan və Türkiyə kimi xalqların tarixində özünü sevmək üçün kifayət qədər səbəb var. Bu torpaqlar yalnız müharibələrin deyil, mədəniyyətlərin, poeziyanın, düşüncənin və böyük şəxsiyyətlərin vətəni olub.

Belə bir tarixi olan millət özünü kiçiltməyə deyil, özünü tanımağa borcludur.

Sonda

Bəzən bir cümlə bütöv bir məqalənin mahiyyətini ifadə edir:

“Özünü sevə bilməyən millət başqasının kölgəsində yaşamağa məhkumdur.”

Bu gün ən böyük vəzifələrdən biri də budur:
özümüzü tanımaq, özümüzü qorumaq və ən əsası — özümüzü sevmək.

Çünki özünü sevən millət başqasına düşmən olmur.
Amma özünü sevən millət özünü heç vaxt itirmir.

Və bəlkə də bu mövzunun ironik yekunu bir kəlmə ilə ifadə oluna bilər:

Bravo!

Bəli, bravo — özündən uzaqlaşmağı bacaranlara yox,
öz kimliyinə qayıtmağı bacaranlara.