SÖZÜN YOLÇUSU - POEMA

SÖZÜN YOLÇUSU

Raqif Nazimoğluna həsr olunmuş kitabdan.

I HİSSƏ

SÖZÜN BAŞLANĞICI

Əvvəl sükut vardı.

Nə gecə vardı,
nə gündüz.

Nə torpaq vardı,
nə səma.

Nə insan vardı,
nə də insanın öz taleyinə verdiyi ad.

Yalnız sonsuzluq vardı.

Sonsuzluğun dərinliyində isə
gözə görünməyən bir nəfəs.

O nəfəs
zamanın ilk qığılcımı kimi
qaranlığın içində döyünürdü.

Sonra

bir söz doğuldu.

İşıq kimi.

Su kimi.

Külək kimi.

Və kainat
öz ilk qapısını açdı.

Dağlar yarandı.

Dənizlər yarandı.

Ulduzlar
öz səssiz yollarına çıxdılar.

Çaylar
daşların yaddaşını oyatdı.

Torpaq
ilk dəfə insan ayağını hiss etdi.

İnsan isə

özünü tanımaq üçün
söz yaratdı.

Çünki insan
söz olmadan
yalnız nəfəs idi.

Söz gələndən sonra
taleyə çevrildi.

O gündən bəri

söz
insanın kölgəsi kimi
onunla birlikdə yol gedir.

Bəzən dua olur.

Bəzən üsyan.

Bəzən ağı.

Bəzən də
qaranlığın içində
yol göstərən tək işıq.

Əsrlər keçdi.

İmperatorluqlar dağıldı.

Sərhədlər dəyişdi.

Taxtlar quruldu,
taxtlar söküldü.

Qalalar tikildi,
qalalar uçdu.

Amma söz qaldı.

Çünki daşdan da möhkəm
bir şey varsa,

o da yaddaşdır.

Yaddaşın evi isə
sözdür.

Bəzən düşünürəm:

Söz adamları necə yaranır?

Onlar doğulurlar?

Yoxsa seçilirlər?

Yoxsa bir gecə
taleyin görünməyən əli
onların çiyninə toxunur?

Və həmin andan sonra
insan artıq
öz ömrünü yaşamır.

Sözün ömrünü yaşayır.

Belə adamlardan biri də

Ağsunun dağlarına baxan
bir kənddə doğuldu.

Xasıdərə...

Köhnə küləklərin dolaşdığı,
suların daşlarla danışdığı,
axşamların yavaş-yavaş
ulduza çevrildiyi kənd.

Orada

bir uşaq
göyə baxırdı.

Heç kim bilmirdi ki,

onun baxışlarında
illərin o üzünə uzanan yollar var.

Heç kim bilmirdi ki,

o uşaq
bir gün
sözün yükünü daşıyacaq.

Dağlar insan yetişdirir.

Bu,
çoxlarının bilmədiyi həqiqətdir.

Dağlar
adamı tələsməyə qoymur.

Səbr öyrədir.

Susmaq öyrədir.

Dinləmək öyrədir.

Və ən əsası

uzaqlara baxmağı öyrədir.

Raqif də
ilk müəllimlərini
məktəbdən əvvəl
dağlardan aldı.

Küləkdən aldı.

Çaylardan aldı.

Səhər dumanlarından aldı.

Bir gün

o,
başa düşəcəkdi ki,

hər daşın yaddaşı var.

Hər ağacın
öz sükutu var.

Hər insanın
danışmadığı bir hekayəsi var.

Və həmin hekayələri
eşitmək üçün

yalnız qulaq kifayət deyil.

Ürək lazımdır.

İllər keçəcəkdi.

Uşaq böyüyəcəkdi.

Dünyanın səs-küyü
onu kənd yollarından
şəhərlərə aparacaqdı.

Qəzet səhifələrinə.

Mətbəələrin qoxusuna.

Mürəkkəbə.

Sözə.

Amma o vaxtlar
bunu heç kim bilmirdi.

Nə kənd bilirdi.

Nə yollar bilirdi.

Nə də
uzaq gələcək.

Yalnız zaman bilirdi.

Zaman...

Qəribə yol yoldaşıdır.

Səni özündən yaxşı tanıyır.

Sən hələ ilk addımını atanda
o artıq
son dayanacağını görür.

Sən ilk misranı yazanda
o artıq
kitablarının rəflərdə dayanacağını bilir.

Sən ilk sözünü deyəndə
o artıq
sənin haqqında yazılacaq sözləri eşidir.

Bəlkə də buna görə

zaman
bəzi insanları
adi həyat üçün yaratmır.

Onlara başqa yük verir.

Başqa yol verir.

Başqa tale verir.

Onları

sözün keşiyinə qoyur.

Çünki sözün də
keşikçilərə ehtiyacı var.

Həqiqəti qoruyan adamlara.

Yaddaşı qoruyan adamlara.

İnsanı insana xatırladan adamlara.

Və bir gün

Nüydünün o sakit səhərlərində
başlayan yol

illərin içindən keçərək

şairə çevriləcəkdi.

Jurnalistə çevriləcəkdi.

Tərcüməçiyə çevriləcəkdi.

Kitablara çevriləcəkdi.

Amma bütün bu adların arxasında

daha böyük bir ad dayanacaqdı:

Söz adamı.

Çünki insanın qazandığı
ən böyük ad

nə vəzifədir.

Nə şöhrət.

Nə də mükafat.

Ən böyük ad

zamanın ona verdiyi addır.

Və zaman

Raqif Nazimoğlunun adının qarşısında

illər sonra

bir söz yazacaqdı:

"Yolçu."

Sözün yolçusu.

Yaddaşın yolçusu.

Həqiqətin yolçusu.

Və hələ yolun başlanğıcındayıq..

II HİSSƏ

XASIDƏRƏDƏN BAŞLAYAN YOL

Hər yol
bir addımla başlayır.

Amma hər addım
yola çevrilmir.

Bəziləri torpaqda itir.

Bəziləri küləyə qarışır.

Bəziləri isə
zamanın yaddaşına yazılır.

Xasıdərədə başlayan o yol da
belə yollardan idi.

Çünki o yolun üstündə
yalnız bir uşağın ayaq izləri yox,

bir ömrün gələcəyi vardı.

Səhərlər
dağların çiynindən açılırdı.

Günəş
yamaclara ehtiyatla toxunurdu.

Otların üstündəki şeh
ilk işıqla titrəyirdi.

Kənd hələ oyanmamış

toyuqların səsi,
itlərin hürüşü,
uzaqdan gələn su şırıltısı

günün ilk cümlələrini qururdu.

O zamanlar
heç kim bunun poeziya olduğunu bilmirdi.

Amma poeziya
elə belə başlayır.

Kitablardan yox.

Həyatdan.

Uşaq
çayın qırağında dayanırdı.

Suya baxırdı.

Suyun haradan gəldiyini bilmirdi.

Hara getdiyini də.

Amma hiss edirdi ki,

axan yalnız su deyil.

Zamandır.

Ömürdür.

İnsanın özüdür.

İllər sonra
bu hiss
misralara çevriləcəkdi.

Amma hələlik

sadəcə baxırdı.

Və öyrənirdi.

Dağlar danışmır.

Lakin yaxşı dinləyə bilənlər üçün

onların da dili var.

Qayaların.

Kolların.

Dumanın.

Yağışın.

Qartalların.

Uşaq
həmin dili öyrənirdi.

Sözlərdən əvvəl.

Kitablardan əvvəl.

Məktəbdən əvvəl.

Bəzən külək
yamacların üstü ilə keçir,

otları bir-birinə toxundurur,

elə bil
torpaq özü pıçıldaşır.

Bəlkə də
şairlərin ilk müəllimi

elə küləkdir.

Çünki o,
görünmədən danışmağı bacarır.

Kəndin axşamları
başqa cür olurdu.

Səma aşağı enirdi.

Ulduzlar yaxınlaşırdı.

Qaranlıq
adamı qorxutmurdu.

Əksinə,

insanı öz içinə baxmağa çağırırdı.

O gecələrdə

uzaqdan it hürüşləri gəlirdi.

Bəzən bir qoca danışırdı.

Bəzən bir ana layla deyirdi.

Bəzən də
hamı susurdu.

Və o susqunluğun içində

gələcək misralar yetişirdi.

Çünki şeir
kağızda yaranmır.

Əvvəl insanın içində yaranır.

Sonra illərlə gözləyir.

Bəzən on il.

Bəzən iyirmi il.

Bəzən yarım əsr.

Sonra bir gün

öz vaxtını tapır.

Sonra Nüydünün yolları
uzaqlara gedirdi.

Amma hər axşam

yenə kəndə qayıdırdı.

İnsan da belədir.

Haraya gedirsə getsin,

uşaqlığına qayıdır.

İlk gördüyü dağa.

İlk eşitdiyi suya.

İlk nəfəsinə.

İllər keçirdi.

Kənd dəyişirdi.

İnsanlar dəyişirdi.

Fəsillər dəyişirdi.

Amma bəzi şeylər qalırdı.

Dağlar qalırdı.

Sular qalırdı.

Yaddaş qalırdı.

Bir gün

gənc Raqif
bu dağlardan aşağı enəcəkdi.

Həyat onu
başqa yollarla çağıracaqdı.

Şəhərlər.

Qəzetlər.

Redaksiyalar.

Kitablar.

Mübahisələr.

Mübarizələr.

Ümidlər.

Məyusluqlar.

Hamısı qarşıda idi.

Lakin insan
həyatın hansı zirvəsinə qalxırsa qalxsın,

bir həqiqət dəyişmir:

Onun içində həmişə
bir kənd yaşayır.

Bir yol yaşayır.

Bir bulaq yaşayır.

Bir uşaq yaşayır.

Raqif Nazimoğlunun içində də

Xasıdərə yaşayırdı.

Sözlərin arasından boylanan dağlar kimi.

Misraların arasından axan sular kimi.

Kövrək bir xatirə kimi yox,

yaşayan bir dünya kimi.

Bəlkə də buna görə

onun yazılarında

torpaq qoxusu var.

Külək nəfəsi var.

Yol yorğunluğu var.

İnsan səmimiyyəti var.

Çünki o,
həyata kabinet pəncərəsindən baxmayıb.

Yolların içindən keçib.

Daşların yanından keçib.

İnsanların arasından keçib.

Və yol
onu öz növbəti dayanacağına aparıb.

Söz artıq
yalnız hiss deyil.

Taleyə çevrilmək üzrə idi.

Qələm
onu gözləyirdi.

Zaman
ilk sınaqlarını hazırlayırdı.

Həqiqət
öz salnaməçisini çağırırdı.

Beləcə,

dağların qoynunda başlayan yol

yavaş-yavaş

xalqın yaddaşına doğru uzanırdı.

Bir kənd uşağının taleyi

söz adamının taleyinə çevrilirdi.

Və qarşıda

hələ çox uzun yollar vardı..

III HİSSƏ

ZAMANIN SALNAMƏÇİSİ

Bir gün

yollar onu
şəhərlərə gətirdi.

Dağların sükutu arxada qaldı.

Qarşıda isə

başqa bir dünya açıldı.

Mətbəələrin qoxusu.

Qəzetlərin xışıltısı.

Telefon səsləri.

Tələsən adamlar.

Dəyişən xəbərlər.

Bir-birini əvəz edən günlər.

Və zaman...

Həmişəkindən daha sürətli axan zaman.

İnsan bəzən elə bilir ki,

qəzeti yazan jurnalistdir.

Əslində isə

qəzeti yazan zamandır.

Jurnalist sadəcə
onun əlindəki qələmdir.

Zaman danışır.

Qələm yazır.

Tarix isə
səssizcə yadda saxlayır.

Raqif Nazimoğlu

illərlə

bu görünməyən üçbucağın içində yaşadı:

zaman,

söz,

və insan.

Hər səhər

bir xəbər doğulurdu.

Hər axşam

başqa bir xəbər qocalırdı.

Bu gün manşet olan

sabah arxivə çevrilirdi.

İnsanlar sevinirdi.

İnsanlar ağlayırdı.

İnsanlar qazanırdı.

İnsanlar itirirdi.

Həyat
öz ağır və dəyişməz axarında gedirdi.

Amma jurnalistin işi

hadisəni görmək deyil.

Onun işi

hadisənin içində görünməyəni görməkdir.

Bir kənd haqqında yazırsansa,

torpağın səsini eşitməlisən.

Bir insan haqqında yazırsansa,

onun susduğu yerləri anlamalısan.

Bir ölkə haqqında yazırsansa,

xalqın ürək döyüntüsünü hiss etməlisən.

Yoxsa söz

sadəcə mürəkkəb olar.

Həqiqətə çevrilməz.

Raqif müəllim

illərlə

bu görünməyən həqiqətin ardınca getdi.

Rayon yollarında.

Kənd meydanlarında.

Müəssisələrdə.

Tarlalarda.

Dağ kəndlərində.

Şəhər küçələrində.

Çünki həyat

yalnız paytaxtlarda yaşamır.

Bəzən

ən böyük həqiqətlər

ucqar kəndlərin tozlu yollarında gizlənir.

Bəzən

ən böyük qəhrəmanlar

heç vaxt qəzetlərin birinci səhifəsinə çıxmırlar.

O isə

belə insanları axtarırdı.

Əlində qələm.

Ürəyində maraq.

Vicdanında məsuliyyət.

Bir pambıqçının alın tərini.

Bir müəllimin səssiz fədakarlığını.

Bir həkimin yorğun baxışlarını.

Bir ananın nigaran gecələrini.

Bir əsgərin səngərdəki ümidini.

Çünki xalq

yalnız böyük tribunalar deyil.

Xalq

minlərlə görünməyən talenin cəmidir.

Və jurnalist

həmin talelərin salnaməçisidir.

Bəzən

onun yazdığı bir məqalə

bir insanın haqq səsinə çevrilirdi.

Bəzən

bir reportaj

unudulmuş bir kəndi yenidən xəritəyə qaytarırdı.

Bəzən isə

sadəcə bir insanın qəlbinə toxunurdu.

Əsl sözün gücü də budur.

O,

həmişə qışqırmır.

Bəzən pıçıldayır.

Amma eşidilir.

İllər keçirdi.

Qəzetlərin adları dəyişirdi.

Dövrlər dəyişirdi.

Texnologiyalar dəyişirdi.

Kağızın yerini ekranlar alırdı.

Mürəkkəbin yerini işıq.

Lakin bir şey dəyişmirdi:

Sözə sədaqət.

Çünki əsl jurnalistika

nə mətbəədə yaşayır,

nə monitorda.

O,

vicdanda yaşayır.

Vicdan yoxdursa,

söz xəbər olur.

Vicdan varsa,

söz tarixə çevrilir.

Raqif Nazimoğlunun yazıları

illər boyu

məhz buna görə oxundu.

Orada yalnız məlumat yox idi.

İnsan vardı.

Nəfəs vardı.

Torpaq vardı.

Yaddaş vardı.

O,

ölkəni statistik rəqəmlərdə görmürdü.

İnsan üzlərində görürdü.

Kənd yollarında görürdü.

Yaşlı əllərdə görürdü.

Uşaqların baxışlarında görürdü.

Bəlkə də buna görə

onun publisistikası

hesabat təsiri bağışlamırdı.

Söhbət təsiri bağışlayırdı.

Səmimi bir söhbət.

Bir insanın

başqa bir insanla söhbəti.

Amma zaman

yalnız şahid istəmir.

O,

şair də istəyir.

Çünki bəzi həqiqətlər

məqaləyə sığmır.

Onlar misra axtarır.

Onlar ritm axtarır.

Onlar ürək axtarır.

Beləcə

bir gün

jurnalistin içindəki şair

daha uca səslə danışmağa başladı.

Qələmin ikinci qanadı açıldı.

Və zamanın salnaməçisi

tədricən

ruhun səyyahına çevrildi.

Çünki sözün yolu

heç vaxt bir istiqamətdə getmir.

O,

həqiqətdən poeziyaya,

poeziyadan yaddaşa,

yaddaşdan əbədiyyətə doğru uzanır.

Raqif Nazimoğlu da

o yolun yolçularından biri oldu.

Və qarşıda

onu gözləyən

başqa bir dünya vardı:

şeirin görünməyən səltənəti.

IV HİSSƏ

SÖZÜN İKİNCİ HƏYATI

Bəzən insan

bir ömür yaşayır.

Bəzən isə

bir neçə ömür.

Birini özü üçün.

Birini xalqı üçün.

Birini də

söz üçün.

Raqif Nazimoğlu

qələmin bir üzünü

zamana tutmuşdu.

Digər üzünü isə

əbədiyyətə.

Çünki bir məqam gəlir ki,

jurnalistin yazdığı xəbər

öz vəzifəsini tamamlayır.

Günün içində doğulur,

günün içində yaşayır,

günün içində də

tarixə qarışır.

Amma şeir...

Şeir başqa taledir.

O,

günün deyil,

zamanın övladıdır.

Bir misra

bəzən yüz ildən sonra da

öz nəfəsini saxlayır.

Bir bənd

bir xalqın yaddaşında

nəsillərlə yaşayır.

Bir söz

insanın taleyinə çevrilir.

Elə buna görə

poeziya

ədəbiyyatın deyil,

ruhun dilidir.

Və bir gün

jurnalistin içində yaşayan şair

öz səsini daha aydın eşitdi.

Misralar gəldi.

Yollar gəldi.

İnsanlar gəldi.

Köçlər gəldi.

Dağlar gəldi.

Uşaqlıq gəldi.

Xatirələr gəldi.

Və hər biri

şeirin içində

öz yerini tapdı.

Onda məlum oldu ki,

illərlə yazılan reportajlar,

müsahibələr,

məqalələr,

oçerklər

əslində başqa bir dünyanın hazırlığı imiş.

Şairin dünyasının.

Çünki şair

yalnız gördüyünü yazmır.

Görünməyəni də yazır.

O,

küləyin səsini eşidir.

Daşın yaddaşını oxuyur.

Suyun susduğu yeri anlayır.

İnsanın danışmadığı ağrını duyur.

Bu artıq peşə deyil.

Bu,

taledir.

Raqif müəllimin şeirlərində

tez-tez yollar görünür.

Yol...

Bu söz

onun yaradıcılığında

sadəcə məkan deyil.

Yol —

ömürdür.

Axtarışdır.

Taleyin görünən üzüdür.

Bəzən insan

bir şəhərdən başqa şəhərə gedir.

Bəzən isə

öz içindən keçir.

Ən çətin yol da budur.

İnsan öz daxilindəki

qaranlıqları,

sükutları,

itkiləri,

ümidləri keçməlidir.

Şair də

həmişə bu səfərdə olur.

Ona görə

onun misralarında

yalnız həyat yoxdur.

Həyatın mənası da var.

Yalnız insan yoxdur.

İnsanın özü ilə söhbəti də var.

Yalnız zaman yoxdur.

Zamanın sorğusu da var.

Şair

həmişə soruşur:

Kimik?

Haradan gəlmişik?

Nəyi itirmişik?

Nəyi qoruyub saxlamışıq?

Bu suallar

əsrlər boyu dəyişmir.

Dəyişən yalnız

onları verən insanların adlarıdır.

Və bir gün

şair

başqa bir səfərə çıxır.

Dillərin arasına.

Çünki sözün

yalnız bir vətəni yoxdur.

Söz

hər dildə doğula bilir.

Hər dildə ağlaya bilir.

Hər dildə sevinə bilir.

Amma onu

bir ürəkdən başqa ürəyə çatdırmaq

asan deyil.

Bunun üçün

yalnız dil bilmək kifayət etmir.

Ruh bilmək lazımdır.

Tərcüməçi

iki dil arasında deyil,

iki dünya arasında körpü salır.

İki yaddaş arasında.

İki mədəniyyət arasında.

İki nəfəs arasında.

Raqif Nazimoğlu

bu körpülərdən də keçdi.

Uzaq ölkələrin küçələrindən,

başqa dillərin sükutundan,

başqa xalqların xəyallarından

Azərbaycan dilinə yollar açdı.

Corc Oruelin düşüncələri,

başqa coğrafiyaların işığı və kölgəsi,

başqa talelərin ağrısı

onun qələmi ilə

doğma dilimizdə yenidən nəfəs aldı.

Bu,

sadəcə tərcümə deyildi.

Bu,

sözün ikinci həyatı idi.

Çünki hər böyük əsər

yenidən doğulmaq istəyir.

Və tərcüməçi

ona yeni ömür verən adamdır.

Mən bəzən düşünürəm:

İnsan dünyadan gedəndə

əslində nə qalır?

Evlərmi?

Vəzifələrmi?

Mükafatlarmı?

Yox.

Ən uzun yaşayan

sözdür.

Bir misra.

Bir fikir.

Bir cümlə.

Bir kitab.

Onlar

insanın ömründən uzun yaşayır.

Və buna görə

şairlər

zamanın ən qəribə sakinləridir.

Onlar

öz dövrlərində yaşayırlar,

amma yalnız öz dövrlərinə aid olmurlar.

Raqif Nazimoğlu da

belə adamlardandır.

Onun yazdıqları

yalnız bu günün deyil.

Sabahın da oxuyacağı sözlərdir.

Çünki həqiqi söz

təqvimə tabe olmur.

O,

zamandan keçərək yaşayır.

Və zamanın salnaməçisi

indi artıq

başqa bir mərhələyə çatır.

Yolun sonuna yox.

Müdrikliyin başlanğıcına.

Çünki qarşıda

illərin topladığı işıq var.

Sükut var.

Hesabat var.

İnsanın öz ömrünə baxdığı

uca bir zirvə var.

Və həmin zirvədə

zaman

öz yolçusunu gözləyir...