XALQ HƏKİMİ

XALQ HƏKİMİ

(Eldar Bayramova həsr olunmuş mistik-fəlsəfi epik poema)

I HİSSƏ — İŞIĞIN ANDI

I Bölmə

Zamanın Gizli Dəftəri

Deyirlər,
Tanrının görünməyən bir kitabxanası var.

Orada
nə daşdan rəflər var,
nə də qızıl cildlər.

Orada ömürlər saxlanılır.

Bir insan dünyaya gələndə
o kitabxanada
səssiz bir səhifə çevrilir.

Bir uşaq ağlayır.

Bir tale yazılmağa başlayır.

1955-ci ilin
Ağsu səhərlərindən biri idi.

Dağlar hələ gecənin
son qırıntılarını çiyinlərində gəzdirirdi.

Səhər isə
yorğun bir çobanın əlindən qaçmış quzu kimi
təpələrin arasından enirdi.

Göy üzü
sanki hələ tam oyanmamışdı.

Buludlar
yarıyuxulu qocalar kimi
səmanın küncündə dayanmışdı.

Elə həmin gün
zamanın gizli dəftərinə
bir ad əlavə olundu:

Eldar.

Bu adın altında
nə deputat yazılmışdı.

Nə professor.

Nə də cərrah.

Hələ heç nə yazılmamışdı.

Çünki tale
heç vaxt son nəticəni əvvəlcədən göstərmir.

O,
əvvəlcə insana yol verir.

Sonra o yolun mənasını.

Kəndlərdə həyat
torpağın nəfəsi ilə ölçülürdü.

Səhərlər xoruz səsi ilə açılırdı.

Axşamlar samovar buxarı ilə bağlanırdı.

Günəş adamların üzündə
saat kimi işləyirdi.

Ay isə
gecələrin divarına vurulmuş
gümüş bir çıraq idi.

Həmin illərdə
insanlar daha kasıb yaşayırdılar,
amma bəlkə də
bir-birinə daha zəngin idilər.

Bir evdə ağrı olanda
qonşu evin yuxusu qaçırdı.

Bir evdə sevinc olanda
bütün küçə gülümsəyirdi.

Və o illərdə
həkim sözü
elə bil müqəddəs bir söz idi.

Çünki kənd adamı yaxşı bilirdi:

ölümün qapısını döydüyü yerdə
həkim ümidin son çırağıdır.

Bəlkə də
balaca Eldarın qəlbində
ilk işıq həmin vaxt yanmışdı.

Hələ özü də hiss etmədən.

Hələ özü də bilmədən.

II Bölmə

Ağrının Dilini Öyrənən Uşaq

Bəzi uşaqlar
quşların dilini öyrənir.

Bəziləri küləyin.

Bəziləri çayların.

Eldar isə
insan ağrısının dilini öyrənirdi.

Bir qocanın
üzündəki qırışlardan oxuyurdu həyatı.

Bir ananın baxışlarında
narahatlığın rəngini görürdü.

Bir xəstənin səsində
ümidsizliyin kölgəsini hiss edirdi.

Ağrı danışmırdı.

Amma onun dili vardı.

O dili yalnız ürəyi eşidənlər anlaya bilirdi.

Gecələr olurdu.

Kənd yatanda
ulduzlar damların üstünə enirdi.

Ay
səmanın ortasında
köhnə bir həkim lampası kimi yanırdı.

Və kainat
öz sonsuz əməliyyat otağına çevrilirdi.

Ulduzlar
sanki yaradılışın tikiş yerləri idi.

Qaranlıq isə
Tanrının böyük sükutu.

Balaca Eldar
göyə baxırdı.

Bəlkə də bilmirdi ki,
illər sonra
eyni diqqətlə
insan bədəninin sirlərinə baxacaq.

Bir ulduzu izləyən gözlər
sonralar
ürəyin damarlarını izləyəcəkdi.

Bir gecə səmasını öyrənən ağıl
sonralar
insan anatomiyasının xəritəsini oxuyacaqdı.

Çünki kainatla insan
bir-birinə çox bənzəyir.

Birində qalaktikalar axır.

Digərində qan.

Birində ulduzlar doğulur.

Digərində hüceyrələr.

Birində həyat yaranır.

Digərində davam edir.

III Bölmə

Ağ Xalatın Kölgəsi

İllər keçdi.

Zaman
səssiz bir dərzi kimi
uşaqlığın əynini daraltdı.

Gənclik gəldi.

1972-ci il.

Bakı.

Azərbaycan Tibb İnstitutu.

Şəhər
ona ilk dəfə
nəhəng bir kitab kimi açıldı.

Küçələr
sətirlər idi.

İnsanlar
cümlələr.

Talelər isə
oxunmağı gözləyən romanlar.

Eldar
o kitabın içinə daxil oldu.

Və anladı ki,
insan bədəni
bütün kitabxanalardan daha mürəkkəbdir.

Bir damar —
çayın taleyi.

Bir ürək —
planetin nüvəsi.

Bir beyin —
ulduzlarla dolu səma.

Bir nəfəs —
görünməyən möcüzə.

Müəllimlər danışırdı.

Kitablar açılırdı.

Amma ən böyük dərsi
yenə həyat verirdi.

Çünki tibb
yalnız elm deyil.

Tibb —
insanın faniliyini hər gün görməkdir.

Ölümün gözlərinə baxıb
həyata tərəf keçməkdir.

Qorxunu boğazından tutub
ümidə çevirməkdir.

Ağrının üstünə işıq çəkməkdir.

Bir insanı
yenidən sabaha qaytarmaqdır.

Bəzən gecələr
institutun işıqları sönəndən sonra da
onun masasında işıq qalırdı.

Səhifələr çevrilirdi.

Qələmlər işləyirdi.

Saatlar yorulurdu.

Amma o yorulmurdu.

Çünki məqsədi vardı.

Məqsəd isə
insanın içində yaşayan ikinci ürəkdir.

Birinci ürək qan dövr etdirir.

İkinci ürək taleyi.

IV Bölmə

Talenin Cərrahı

Bəzi insanlar
öz peşəsini seçirlər.

Bəzilərini isə
peşə seçir.

Cərrahiyyə
Eldarı seçmişdi.

Bu seçim
sakit görünürdü.

Amma içində
şimşək daşıyırdı.

Çünki cərrahın əli
bəzən zamanın özünə toxunur.

Bir saniyə gecikmək
bir ömrün qırılması deməkdir.

Bir qərar
bir ailənin gələcəyini dəyişə bilir.

Bir əməliyyat
ölümün yazdığı hökmü poza bilir.

Bu səbəbdən
cərrah bəzən həkimdən çox
sərhədçi olur.

O,
iki dünyanın arasında dayanır.

Bir ayağı qaranlıqda.

Bir ayağı işıqda.

Bir əlində elm.

Bir əlində ümid.

Əməliyyat otağı isə
başqa aləmdir.

Orada saatlar fərqli işləyir.

Orada zaman
sanki rezin kimi uzanır.

Orada insan nəfəsi
kainatın ritminə çevrilir.

Lampa işıqları
günəşdən qopmuş ağ parçalar kimi
başların üstündə yanır.

Skalpel isə
dəmir deyil.

İşığın itilənmiş formasıdır.

Əməliyyat masası
taxta deyil.

Talelərin körpüsüdür.

Cərrahın əlləri isə
sadəcə əl deyil.

Tanrının insana verdiyi
ən məsuliyyətli alətlərdən biridir.

Və həmin günlərdə
zaman
öz kitabında
yeni bir səhifə açırdı.

Hələ qarşıda
Moskva vardı.

Xarkov vardı.

Minlərlə əməliyyat vardı.

Şirvanın kəndləri vardı.

Anaların duaları vardı.

Qapılarında ümid gözləyən evlər vardı.

Və bir gün
xalqın yaddaşına çevriləcək
uzun bir ömür vardı...

V Bölmə — Şəfanın Qapıları

Ağsu Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının köhnə binası

uzaqdan baxanda

adi bir tikili idi.

Nə mərmər sütunları vardı,

nə də parlaq fasadı.

Amma onun qapısından

hər gün

talelər girib-çıxırdı.

Biri ağrı ilə gəlirdi.

Biri qorxu ilə.

Biri ümidsizliklə.

Biri son ümidini götürüb gəlirdi.

O qapının ağzında

gözləyən insanların baxışları

bir-birinə bənzəyirdi —

qaranlıq otaqda işıq axtaran gözlər kimi.

Və o qapının içində

ağ xalatlı bir adam

hər gün

onlarla insanın taleyinə toxunurdu.

Eldar həkim.

Onun adı artıq

rayonun sərhədlərini aşmağa başlamışdı.

Kəndlərdə bir söz dolaşırdı:

— Ağır xəstədirsə, Eldar həkimə aparın.

Bu söz

reklam deyildi.

Bu söz

təcrübənin yığdığı etimad idi.

İnsanlar yaxşı bilirdilər:

bəzən dərman yox,

həkimin məsuliyyəti xəstəni xilas edir.

Bəzən iynə yox,

həkimin səsi ümid verir.

Bəzən əməliyyat yox,

həkimin qərarı həyatı dəyişir.

Gecələr olurdu.

Xəstəxananın dəhlizləri

sükuta bürünürdü.

Uzaqdan yalnız

tibb aparatlarının zəif səsi eşidilirdi.

O səs

qaranlıq dənizdə yanıb-sönən mayak kimi

həyatın hələ davam etdiyini bildirirdi.

Belə gecələrdə

Eldar həkim bəzən

saatların necə keçdiyini hiss etmirdi.

Çünki cərrahın vaxtı

adi insanların vaxtına bənzəmir.

Onun saatı

xəstənin nəfəsi ilə işləyir.

Nəbz sürətlənəndə

zaman da sürətlənir.

Nəbz zəifləyəndə

bütün dünya dayanır.

Və hər dəfə

əməliyyat otağından çıxanda

o, yalnız bir xəstəni deyil,

bir ailəni həyata qaytarmış olurdu.

VI Bölmə — Moskva Gecələri

1980-ci illər.

Xarkov.

Sonra Moskva.

SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının

Cərrahiyyə Mərkəzi.

Bu şəhərlər

o vaxt sovet təbabətinin

nəhəng ürəkləri idi.

Burada elm

gündüz laboratoriyalarda işləyir,

gecə isə

həkimlərin düşüncəsində yaşayırdı.

Moskva qışı sərt idi.

Küçələrdə qar

uzun ağ cümlələr kimi uzanırdı.

Gecələr şəhər

mavi işıqlara bürünürdü.

Və həmin işıqlar altında

Eldar

cərrahiyyənin yeni sirlərini öyrənirdi.

O, böyük klinikaların

mürəkkəb əməliyyatlarını izləyirdi.

Ən təcrübəli cərrahların

əllərində

dəmirin necə incə sənətə çevrildiyini görürdü.

Bir skalpelin

bəzən şair qələmi qədər həssas ola bildiyini anlayırdı.

Bir tikişin

insan həyatının qırılmış sətrini birləşdirdiyini görürdü.

Amma o,

öyrəndiklərini yalnız özü üçün toplamırdı.

Hər yeni bilik

onun düşüncəsində

doğma bölgəsinə qayıdan yol axtarırdı.

Çünki bəzi insanlar

şöhrət üçün öyrənirlər.

Bəziləri isə

xidmət etmək üçün.

Moskvanın böyük xəstəxanalarında

o, bir həqiqəti daha dərindən anladı:

əsl böyüklük

böyük şəhərdə tanınmaq deyil,

insanların həyatına toxuna bilməkdir.

Və bir gün

öyrəndiyi bütün işıqla

yenidən Ağsuya qayıtdı.

VII Bölmə — Əməliyyat Otağında Zaman

Əməliyyat otağına girən insan

başqa zamana keçir.

Orada dəqiqələr

adi dəqiqələr deyil.

Bir saniyə

bəzən bir ömür qədər uzanır.

Lampa işıqları

başların üstündə

süni günəşlər kimi yanır.

Metal alətlər

səssiz əsgərlər kimi düzülür.

Maskalar

üzləri gizlədir.

Amma gözlərdəki məsuliyyəti gizlədə bilmir.

Belə anlarda

cərrah tək qalmır.

Onunla birlikdə

bütün keçmiş təcrübəsi,

bütün müəllimləri,

bütün öyrəndikləri də otağa girir.

Və Eldar həkim

hər əməliyyatda

sanki görünməyən bir sərhəddə dayanırdı.

Bir tərəfdə ölümün kölgəsi.

Bir tərəfdə həyatın işığı.

Ortada isə

cərrahın qərarı.

O qərarlar

kağız üzərində yazılmırdı.

İnsan taleyinin içində yazılırdı.

Bəzən gecənin ortasında

təcili çağırış gəlirdi.

Küləkli bir qış gecəsi.

Yağışlı bir payız axşamı.

Yuxudan oyanmış şəhər.

Və xəstəxanaya tələsən bir həkim.

Belə anlarda

peşə artıq iş olmur.

Taleyin çağırışına çevrilir.

Eldar Bayramovun ömrü

məhz belə çağırışların içində keçirdi.

VIII Bölmə — Duaların Toplandığı Adam

İnsan həyatda

çox şey toplayır.

Pul.

Əşya.

Vəzifə.

Ad.

Amma ən qiymətli sərvət

heç vaxt bankda saxlanılmır.

O sərvət

insanların qəlbində yığılır.

Eldar həkim

illər boyu

məhz belə bir sərvət topladı.

Əməliyyat otağının qapısı önündə

gözləyən anaların duaları.

Sağalan xəstələrin minnətdarlığı.

Küçədə rast gəlib

gözləri dolan qocaların təşəkkürü.

Bu dualar

görünməz quşlar kimi

onun ömrünün ətrafında uçurdu.

Heç bir orden

bu qədər ağır deyil.

Heç bir fəxri ad

bu qədər məsuliyyət daşımır.

Çünki xalqın duası

insana yalnız şöhrət vermir.

Hesabat da tələb edir.

Və o,

bu etimadı qorumağı bacardı.

İllər keçdikcə

ad daha da böyüdü.

Amma özü

dəyişmədi.

Çünki həqiqi böyüklük

ucadan görünmək deyil,

yerə yaxın qalmaqdır.

IX Bölmə — Xalq Həkiminin Doğuluşu

Şöhrət bəzən

insanın üstünə

qızıl toz kimi qonur.

Parıldayır.

Göz qamaşdırır.

Sonra külək qalxanda yox olur.

Xalq sevgisi isə

başqadır.

O, ağacın kökü kimidir —

torpağın dərinliyinə gedir.

Görünmür,

amma ağacı ayaqda saxlayır.

Eldar Bayramovun adı

məhz belə kök saldı.

Ağsuda.

Kürdəmirdə.

Göyçayda.

İsmayıllıda.

Hacıqabulda.

Ucarda.

Sabirabadda.

Salyanda.

Və daha neçə-neçə yerdə.

İnsanlar onu

titullarla deyil,

öz dillərində çağırdılar:

— Eldar həkim.

Bu müraciətdə

vəzifədən böyük bir məna vardı.

Etimad vardı.

Yaxınlıq vardı.

Minnətdarlıq vardı.

Və zaman keçdikcə

bir həqiqət aydın oldu:

bəzi insanlar

rəsmi qərarla yox,

xalqın qəlbi ilə mükafatlandırılır.

O mükafatın adı isə

sevgi və etimaddır.

Məhz həmin etimad

Eldar Bayramovu

sadəcə cərrah yox,

Xalq Həkimi etdi.

Və dastanın birinci hissəsi

burada tamamlanmır.

Çünki qarşıda

başqa sınaqlar,

başqa qapılar,

başqa işıqlar var.

Zamanın kitabı

hələ bütün səhifələrini açmayıb.

V Bölmə — Şəfanın Qapıları

Ağsu Rayon Mərkəzi Xəstəxanasının köhnə binası

uzaqdan baxanda

adi bir tikili idi.

Nə mərmər sütunları vardı,

nə də parlaq fasadı.

Amma onun qapısından

hər gün

talelər girib-çıxırdı.

Biri ağrı ilə gəlirdi.

Biri qorxu ilə.

Biri ümidsizliklə.

Biri son ümidini götürüb gəlirdi.

O qapının ağzında

gözləyən insanların baxışları

bir-birinə bənzəyirdi —

qaranlıq otaqda işıq axtaran gözlər kimi.

Və o qapının içində

ağ xalatlı bir adam

hər gün

onlarla insanın taleyinə toxunurdu.

Eldar həkim.

Onun adı artıq

rayonun sərhədlərini aşmağa başlamışdı.

Kəndlərdə bir söz dolaşırdı:

— Ağır xəstədirsə, Eldar həkimə aparın.

Bu söz

reklam deyildi.

Bu söz

təcrübənin yığdığı etimad idi.

İnsanlar yaxşı bilirdilər:

bəzən dərman yox,

həkimin məsuliyyəti xəstəni xilas edir.

Bəzən iynə yox,

həkimin səsi ümid verir.

Bəzən əməliyyat yox,

həkimin qərarı həyatı dəyişir.

Gecələr olurdu.

Xəstəxananın dəhlizləri

sükuta bürünürdü.

Uzaqdan yalnız

tibb aparatlarının zəif səsi eşidilirdi.

O səs

qaranlıq dənizdə yanıb-sönən mayak kimi

həyatın hələ davam etdiyini bildirirdi.

Belə gecələrdə

Eldar həkim bəzən

saatların necə keçdiyini hiss etmirdi.

Çünki cərrahın vaxtı

adi insanların vaxtına bənzəmir.

Onun saatı

xəstənin nəfəsi ilə işləyir.

Nəbz sürətlənəndə

zaman da sürətlənir.

Nəbz zəifləyəndə

bütün dünya dayanır.

Və hər dəfə

əməliyyat otağından çıxanda

o, yalnız bir xəstəni deyil,

bir ailəni həyata qaytarmış olurdu.

VI Bölmə — Moskva Gecələri

1980-ci illər.

Xarkov.

Sonra Moskva.

SSRİ Tibb Elmləri Akademiyasının

Cərrahiyyə Mərkəzi.

Bu şəhərlər

o vaxt sovet təbabətinin

nəhəng ürəkləri idi.

Burada elm

gündüz laboratoriyalarda işləyir,

gecə isə

həkimlərin düşüncəsində yaşayırdı.

Moskva qışı sərt idi.

Küçələrdə qar

uzun ağ cümlələr kimi uzanırdı.

Gecələr şəhər

mavi işıqlara bürünürdü.

Və həmin işıqlar altında

Eldar

cərrahiyyənin yeni sirlərini öyrənirdi.

O, böyük klinikaların

mürəkkəb əməliyyatlarını izləyirdi.

Ən təcrübəli cərrahların

əllərində

dəmirin necə incə sənətə çevrildiyini görürdü.

Bir skalpelin

bəzən şair qələmi qədər həssas ola bildiyini anlayırdı.

Bir tikişin

insan həyatının qırılmış sətrini birləşdirdiyini görürdü.

Amma o,

öyrəndiklərini yalnız özü üçün toplamırdı.

Hər yeni bilik

onun düşüncəsində

doğma bölgəsinə qayıdan yol axtarırdı.

Çünki bəzi insanlar

şöhrət üçün öyrənirlər.

Bəziləri isə

xidmət etmək üçün.

Moskvanın böyük xəstəxanalarında

o, bir həqiqəti daha dərindən anladı:

əsl böyüklük

böyük şəhərdə tanınmaq deyil,

insanların həyatına toxuna bilməkdir.

Və bir gün

öyrəndiyi bütün işıqla

yenidən Ağsuya qayıtdı.

VII Bölmə — Əməliyyat Otağında Zaman

Əməliyyat otağına girən insan

başqa zamana keçir.

Orada dəqiqələr

adi dəqiqələr deyil.

Bir saniyə

bəzən bir ömür qədər uzanır.

Lampa işıqları

başların üstündə

süni günəşlər kimi yanır.

Metal alətlər

səssiz əsgərlər kimi düzülür.

Maskalar

üzləri gizlədir.

Amma gözlərdəki məsuliyyəti gizlədə bilmir.

Belə anlarda

cərrah tək qalmır.

Onunla birlikdə

bütün keçmiş təcrübəsi,

bütün müəllimləri,

bütün öyrəndikləri də otağa girir.

Və Eldar həkim

hər əməliyyatda

sanki görünməyən bir sərhəddə dayanırdı.

Bir tərəfdə ölümün kölgəsi.

Bir tərəfdə həyatın işığı.

Ortada isə

cərrahın qərarı.

O qərarlar

kağız üzərində yazılmırdı.

İnsan taleyinin içində yazılırdı.

Bəzən gecənin ortasında

təcili çağırış gəlirdi.

Küləkli bir qış gecəsi.

Yağışlı bir payız axşamı.

Yuxudan oyanmış şəhər.

Və xəstəxanaya tələsən bir həkim.

Belə anlarda

peşə artıq iş olmur.

Taleyin çağırışına çevrilir.

Eldar Bayramovun ömrü

məhz belə çağırışların içində keçirdi.

VIII Bölmə — Duaların Toplandığı Adam

İnsan həyatda

çox şey toplayır.

Pul.

Əşya.

Vəzifə.

Ad.

Amma ən qiymətli sərvət

heç vaxt bankda saxlanılmır.

O sərvət

insanların qəlbində yığılır.

Eldar həkim

illər boyu

məhz belə bir sərvət topladı.

Əməliyyat otağının qapısı önündə

gözləyən anaların duaları.

Sağalan xəstələrin minnətdarlığı.

Küçədə rast gəlib

gözləri dolan qocaların təşəkkürü.

Bu dualar

görünməz quşlar kimi

onun ömrünün ətrafında uçurdu.

Heç bir orden

bu qədər ağır deyil.

Heç bir fəxri ad

bu qədər məsuliyyət daşımır.

Çünki xalqın duası

insana yalnız şöhrət vermir.

Hesabat da tələb edir.

Və o,

bu etimadı qorumağı bacardı.

İllər keçdikcə

ad daha da böyüdü.

Amma özü

dəyişmədi.

Çünki həqiqi böyüklük

ucadan görünmək deyil,

yerə yaxın qalmaqdır.

IX Bölmə — Xalq Həkiminin Doğuluşu

Şöhrət bəzən

insanın üstünə

qızıl toz kimi qonur.

Parıldayır.

Göz qamaşdırır.

Sonra külək qalxanda yox olur.

Xalq sevgisi isə

başqadır.

O, ağacın kökü kimidir —

torpağın dərinliyinə gedir.

Görünmür,

amma ağacı ayaqda saxlayır.

Eldar Bayramovun adı

məhz belə kök saldı.

Ağsuda.

Kürdəmirdə.

Göyçayda.

İsmayıllıda.

Hacıqabulda.

Ucarda.

Sabirabadda.

Salyanda.

Və daha neçə-neçə yerdə.

İnsanlar onu

titullarla deyil,

öz dillərində çağırdılar:

— Eldar həkim.

Bu müraciətdə

vəzifədən böyük bir məna vardı.

Etimad vardı.

Yaxınlıq vardı.

Minnətdarlıq vardı.

Və zaman keçdikcə

bir həqiqət aydın oldu:

bəzi insanlar

rəsmi qərarla yox,

xalqın qəlbi ilə mükafatlandırılır.

O mükafatın adı isə

sevgi və etimaddır.

Məhz həmin etimad

Eldar Bayramovu

sadəcə cərrah yox,

Xalq Həkimi etdi.

Və dastanın birinci hissəsi

burada tamamlanmır.

Çünki qarşıda

başqa sınaqlar,

başqa qapılar,

başqa işıqlar var.

Zamanın kitabı

hələ bütün səhifələrini açmayıb.

II HİSSƏ — ƏMƏLİYYAT OTAĞININ İŞIĞINDA KEÇƏN ÖMÜR

I Bölmə

Ağ İşığın Keşikçisi

Gecənin elə bir saatı var ki,
orada artıq nə axşam qalır,
nə də səhər başlayır.

Zaman həmin anda
iki qaranlığın arasında ilişib qalır.

Xəstəxanalar isə
məhz o saatlarda
başqa bir planetə çevrilir.

Dəhlizlər uzanır.

Divarlar susur.

Qapılar nəfəsini saxlayır.

Saatın əqrəbləri
yorğun atlar kimi
öz kölgələrini sürüyür.

Və haradasa,
ağ işığın altında,
bir insan
ölümlə danışmağa başlayır.

Onun əlində silah yoxdur.

Ordusu yoxdur.

Qılıncı yoxdur.

Yalnız biliyi var.

Yalnız vicdanı.

Yalnız əlləri.

Eldar Bayramovun ömrü
belə gecələrin içində keçdi.

Bəzən
hamının yatdığı saatlarda
onun mübarizəsi başlayırdı.

Bir kənd evində
birdən-birə qopan fəryad

qaranlığın damarları ilə axıb
xəstəxanaya çatırdı.

Telefon zəng çalırdı.

Və o zəng
sadəcə səs deyildi.

Bir ailənin qorxusu idi.

Bir ananın yalvarışı idi.

Bir uşağın sabahı idi.

Eldar həkim
dəfələrlə
öz yuxusunu başqasının ömrünə dəyişmiş adamlardan idi.

II Bölmə

Ölümün Kölgəsi ilə Söhbət

Deyirlər,
ölüm görünmür.

Amma cərrahlar onu tanıyırlar.

Onun addımlarını eşidirlər.

Nəfəsini hiss edirlər.

Bəzən o,
əməliyyat masasının kənarında dayanır.

Soyuq bir kölgə kimi.

Səssiz.

Tələsmədən.

Sanki gözləyir.

Və həmin an
cərrahın ürəyi
dağın döşündə qurulmuş qala olur.

Çünki qorxu
ilk növbədə həkimin öz qapısını döyür.

Lakin qorxunun qapısını açmamaq da
peşənin bir hissəsidir.

Eldar Bayramov
illərlə bu görünməz sərhəddə yaşadı.

Hər əməliyyat
bir döyüş idi.

Hər döyüş
yeni bir tale.

Hər tale isə
Tanrının möhür vurduğu
bağlı məktub kimi.

Cərrah
o məktubu açmağa çalışırdı.

Bəzən qələbə qazanırdı.

Bəzən həyat
öz qanunlarını diktə edirdi.

Amma vicdanla aparılmış mübarizə
heç vaxt məğlubiyyət olmur.

Çünki insan
yalnız nəticəyə görə deyil,
niyyətinə görə də ölçülür.

III Bölmə

Şirvan Düzünün Duaları

Şirvan düzü genişdir.

Küləyi genişdir.

Səması genişdir.

Amma insan yaddaşı
ondan da genişdir.

Bu düzənlikdə
illər boyu minlərlə dua doğuldu.

Hər dua
bir quş kimi havaya qalxdı.

Hər dua
bir bulud kimi göylərdə yığıldı.

Hər dua
bir işıq zərrəsinə çevrildi.

Və həmin işıqların
çoxunun ünvanı eyni idi.

Eldar həkim.

Bir qadın
sağalmış oğluna baxıb dua etdi.

Bir qoca
yenidən yeriyə bildiyi üçün dua etdi.

Bir uşaq
atasını itirmədiyi üçün dua etdi.

İnsanlar bunu hiss etmirlər.

Amma dualar itmirlər.

Onlar göyün görünməyən qatlarında
ulduz tozu kimi qalırlar.

Və bəzən
bir insanın ömrünü
məhz həmin dualar işıqlandırır.

Bəlkə də buna görə
bəzi adamların üzündə
izah olunmayan bir nur olur.

Çünki onların arxasında
minlərlə ürəyin təşəkkürü dayanır.

IV Bölmə

Bıçağın Yaddaşı

Skalpel...

Adi adam üçün
metal parçasıdır.

Amma cərrah üçün
başqa mənası var.

O,
ölümlə həyat arasındakı
ən nazik körpüdür.

Bir damla işığın
dəmirə çevrilmiş halıdır.

İllər keçdikcə
Eldar Bayramovun əlləri
minlərlə əməliyyat gördü.

Minlərlə yaraya toxundu.

Minlərlə taleyə toxundu.

Və hər əməliyyatdan sonra
görünməyən bir yaddaş yaranırdı.

Əllərin yaddaşı.

Vicdanın yaddaşı.

İnsan talelərinin yaddaşı.

Dünyada elə kitab yoxdur ki,
orada bu qədər həyat hekayəsi yazılmış olsun.

Çünki hər xəstə
ayrı bir romandır.

Hər əməliyyat
ayrı bir dastan.

Hər sağalma isə
yenidən yazılmış sonluqdur.

V Bölmə

Ağ Xalatın İçindəki İnsan

İnsanlar çox vaxt
həkimi ağ xalatın içində görürlər.

Amma ağ xalatın altında da
ürək döyünür.

Yorğunluq yaşayır.

Kədər yaşayır.

Sevinc yaşayır.

Bəzən cərrah
uğurlu əməliyyatdan sonra belə
özünü sorğu-suala çəkir.

Bir qərarı yenidən düşünür.

Bir detalı yenidən xatırlayır.

Çünki məsuliyyət
onu gecələr də tərk etmir.

Vicdan
saatla işləmir.

O,
günün iyirmi dörd saatı oyaq qalır.

Eldar Bayramovun böyüklüyü
yalnız əməliyyatlarında deyildi.

Onun böyüklüyü
öz peşəsini
insanlıqdan ayırmamasında idi.

Çünki tibb
elm olmamışdan əvvəl
mərhəmətdir.

Texnologiya olmamışdan əvvəl
vicdandır.

Əməliyyat olmamışdan əvvəl
ürəkdir.

VI Bölmə

Mərhəmət Məktəbi

Bəzi insanlar
yalnız öz ömürlərini yaşayırlar.

Bəziləri isə
özlərindən sonra da davam edirlər.

Şagirdlərinin içində.

Yetirdikləri insanların içində.

Öyrətdikləri davranışların içində.

Bir ağac kimi.

Özü torpaqda qalır,
amma kölgəsi uzaqlara gedir.

Eldar Bayramov da
illər ərzində
yalnız xəstələri sağaltmadı.

Həkimlər yetişdirdi.

Peşəkarlar yetişdirdi.

Ən vacibi isə
insanlar yetişdirdi.

Bəzən bir gənc həkim
onun yanında dayanıb
əməliyyat texnikası öyrənirdi.

Bəzən isə
bir xəstəyə necə baxmağı.

Necə danışmağı.

Necə dinləməyi.

Çünki tibbin ən böyük sirri
heç vaxt yalnız əl bacarığında olmur.

O,
insana münasibətdə olur.

VII Bölmə

İşıqdan Tikilmiş Ömür

Yetmiş bir il...

Bu rəqəm
təqvim üçün böyükdür.

Kainat üçün isə
bir göz qırpımı.

Amma insan ömrü
illərlə ölçülmür.

O,
buraxdığı işıqla ölçülür.

Bir şam
özündən böyük qaranlığı işıqlandıra bilər.

Bir insan da
özündən böyük zamana təsir edə bilər.

Eldar Bayramovun ömrü
belə ömürlərdəndir.

O,
sadəcə cərrah olmadı.

Bir bölgənin yaddaşına çevrildi.

Bir nəslin etimadına çevrildi.

Bir xalqın duasına çevrildi.

Bu gün
Şirvan düzünün üstündən külək əsəndə,

Ağsunun küçələrində
payız yarpaqları uçanda,

xəstəxananın pəncərələrində
axşam işıqları yananda,

sanki görünməyən bir səs eşidilir:

İnsan ömrü
nə qədər yaşadığı ilə deyil,

nə qədər həyata toxunduğu ilə ölçülür.

Və tale kitabının
ikinci hissəsinin sonunda

ağ işığın içindən
bir ad yenə görünür:

Eldar Bayramov.

Bir insan.

Bir həkim.

Bir ömür.

Və minlərlə insanın yaddaşında
sönməyən bir çıraq...

VIII Bölmə

Zamanın Açıq Qalan Yarası

Dünyada
ən qəribə şey zamandır.

Onu heç kim görmür.

Amma hər kəs onun əlini öz çiynində hiss edir.

Dağlar da qocalır.

Çaylar da.

Ağaclar da.

İnsanlar da.

Lakin qəribədir —

bəzi adamlar
zamanın içində yaşamırlar,

zaman onların içində yaşayır.

Eldar Bayramovun ömrü
belə ömürlərdən idi.

İllər keçdikcə
onun saçlarına qar yağırdı.

Üzünə yollar çəkilirdi.

Amma gözlərinin dərinliyində
həmişə eyni işıq qalırdı.

Çünki o işıq
gənclikdən qalan işıq deyildi.

Xilas edilmiş ömürlərin işığı idi.

Bəzən insanın ruhunda
sağalmayan yaralar olur.

Həkimlər bunu yaxşı bilirlər.

Çünki hər əməliyyat uğurla bitmir.

Hər dua qəbul olunmur.

Hər ümid sabaha çıxmır.

Bəzən ölüm
bütün sədləri aşır.

Bütün bilikləri keçir.

Bütün səylərin üstündən adlayır.

Və həmin günlərdə
cərrah evə
əlləri təmiz,
ürəyi qan içində qayıdır.

Çünki insanı ən çox
itirdiyi xəstələr böyüdür.

Ən ağır müəllim
uğursuzluqdur.

Ən sərt kitab
ölümün özüdür.

Və Eldar həkim
ömrü boyu
həm həyatdan,
həm də ölümdən dərs aldı.

IX Bölmə

Divarların Eşitdiyi Səslər

Xəstəxanaların yaddaşı olur.

Bunu heç bir elm kitabı yazmır.

Amma olur.

Divarlar eşidir.

Pəncərələr xatırlayır.

Dəhlizlər unutmur.

Gecələr
hamı gedəndən sonra
sükut
köhnə hadisələri bir-bir oyadır.

Bir qapının önündə
saatlarla dua edən ana.

Bir stulda
səhərə qədər oturan ata.

Bir bacının
qardaşının adını pıçıldaması.

Bir uşağın
atasını soruşması.

Bu səslər
heç yerə getmir.

Onlar
xəstəxananın ruhunda qalır.

Və həmin ruhun içində
minlərlə dəfə təkrarlanan bir ad var:

Eldar həkim...

Eldar həkim gəldi?

Eldar həkim baxdı?

Eldar həkim nə dedi?

Bu suallar
sadəcə sual deyildi.

Ümidin başqa adı idi.

Bəzən insanın qazandığı ən böyük şöhrət
heykəllərdə deyil.

Belə cümlələrdə yaşayır.

X Bölmə

Daşlardan Yüngül, Dualardan Ağır

Bir gün
dünyanın bütün ordenlərini
bir tərəziyə qoyun.

Digər gözünə isə
xilas etdiyi insanın duasını.

Tərəzi tərəddüd etmədən
duanın tərəfinə əyilər.

Çünki dua
görünməz olsa da,
çəkisi olan yeganə işıqdır.

Eldar Bayramov
ömrü boyu
belə işıqlar topladı.

Bir xəstə sağaldı.

Bir dua doğuldu.

Bir ailə sevindi.

Bir dua doğuldu.

Bir uşaq atasına qovuşdu.

Bir dua doğuldu.

İllər keçdikcə
bu dualar
görünməz bir qalaya çevrildi.

Bəlkə də buna görə
bəzi insanlar
təvazökar görünürlər,
amma yanlarında dayananda
adam dağın qarşısında dayanmış kimi hiss edir.

Çünki onların gücü
özlərindən gəlmir.

Xalqın sevgəsindən gəlir.

Xalqın duasından gəlir.

XI Bölmə

Cərrah və Kainat

Bir gecə
əməliyyat otağında
işıqlar tavandan sallanmış balaca günəşlər kimi yanırdı.

Masanın üstündə bir insan vardı.

Onun daxilində isə
başqa bir kainat.

Damarlar —
çaylar kimi.

Sinirlər —
şimşək yolları kimi.

Ürək —
qırmızı bir planet kimi.

Beyin —
ulduzlarla dolu qalaktika kimi.

Və cərrah
o kainatın içində yol gedirdi.

Əslində
bütün əməliyyatlar
bir növ kosmik səyahətdir.

İnsan bədəninə daxil olan cərrah
özündən böyük bir sirrin içinə girir.

Çünki həyatın necə işlədiyini
heç bir alim tam bilmir.

Heç bir filosof tam izah edə bilmir.

Heç bir şair tam yaza bilmir.

İnsan
Tanrının yarımçıq açılmış məktubudur.

Cərrah isə
o məktubu oxumağa çalışan adamlardan biridir.

XII Bölmə

Yorğunluğun Məğlub Olduğu Yer

Bəzən yorğunluq gəlirdi.

Səssiz.

Qəfil.

Çiyinlərə qonmuş qara quş kimi.

Gözlər ağırlaşırdı.

Saatlar uzanırdı.

Gecələr böyüyürdü.

Amma xəstə gözləyirdi.

Və gözləyən insanın ağrısı
hər yorğunluqdan böyük olurdu.

Ona görə də
Eldar Bayramovun ömründə
istirahətdən çox növbələr vardı.

Rahatlıqdan çox məsuliyyət.

Yuxudan çox çağırış.

Bəzən insanlar
yalnız nəticəni görürlər.

Amma nəticənin arxasında
görünməyən dağlar olur.

İllərlə çəkilən zəhmət olur.

Qurban verilən rahatlıq olur.

Ailədən oğurlanan saatlar olur.

Yarımçıq qalan bayramlar olur.

Keçirilə bilməyən görüşlər olur.

Cərrahın təqvimində
çox vaxt şəxsi günlər olmur.

Orada əsas tarix
xilas edilən ömürlərdir.

XIII Bölmə

Şəfanın Dərvişi

Qədim zamanlarda
dərvişlər vardı.

Onlar şəhər-şəhər gəzirdilər.

Əllərində çomaq,
ürəklərində işıq daşıyırdılar.

Onların məqsədi
özlərinə yox,
başqalarına xidmət etmək idi.

Bəzən düşünürəm:

müasir dünyanın bəzi həkimləri də
o qədim dərvişlərin davamıdır.

Onlar da
öz rahatlıqlarını
başqalarının ağrısına dəyişirlər.

Onlar da
öz həyatlarını
başqalarının həyatına bağlayırlar.

Eldar Bayramov
belə adamlardandır.

Çünki onun qazandığı hörmət
vəzifədən gəlməyib.

Sərvətdən gəlməyib.

Reklamdan gəlməyib.

Uzun bir xidmət yolundan gəlib.

İnsan sevgəsindən gəlib.

Vicdandan gəlib.

XIV Bölmə

Ağ İşığın Altında Qalan Ömür

Və illər keçdi.

Bir-birinin ardınca.

Çay kimi.

Külək kimi.

Bulud kimi.

Yetmiş bir yaşa çatanda
adam anlayır ki,
ömür əslində yaşanmır.

Əriməyə-əriməyə işığa çevrilir.

Şamın yanması kimi.

Günəşin doğması kimi.

Bir insanın özünü
başqaları üçün xərcləməsi kimi.

Eldar Bayramovun ömrü də
belə işığa çevrilən ömürlərdəndir.

Əməliyyat otaqlarının lampaları altında,

səhərə qədər davam edən növbələrdə,

ümidlə açılan qapıların önündə,

anaların dualarında,

uşaqların təbəssümündə,

xəstələrin minnətdar baxışlarında

o ömür
parça-parça işığa çevrilib.

Və həmin işıq

bu gün də

Şirvan düzünün üstündə,

Ağsunun küçələrində,

xəstəxananın dəhlizlərində,

insan yaddaşının dərin qatlarında

yanmağa davam edir.

Çünki bəzi insanlar
həyatdan köçəndən sonra xatırlanmırlar.

Bəzi insanlar isə
hələ yaşayarkən
yaddaşa çevrilirlər.

Eldar Bayramov da

belə insanlardandır.

XV Bölmə

Şirvanın Ürəyində Bir Ad

Bəzi adlar var,
onları demək üçün
soyad lazım olmur.

Vəzifə lazım olmur.

Titul lazım olmur.

İnsanlar həmin adları
öz adamları kimi çağırırlar.

Elə bil
bir ailə üzvündən danışırlar.

Şirvan düzündə
belə adlardan biri də
Eldardır.

Kənd çayxanalarında.

Toy məclislərində.

Yas yerlərində.

Bazarların gur səs-küyündə.

Payız axşamlarının söhbətlərində.

Bəzən söhbət
bir xəstədən düşür.

Kimsə deyir:

— Mən onu Eldar həkimə göstərmişdim...

Başqası əlavə edir:

— Allah canını sağ eləsin...

Sonra söhbət dəyişir.

İllər keçir.

Adamlar dəyişir.

Nəsillər dəyişir.

Amma ad qalır.

Çünki bəzi insanlar
öz ömürlərini yaşamırlar.

Onlar yaşadıqları torpağın
yaddaşına qarışırlar.

Çay suya qarışdığı kimi.

Yağış torpağa qarışdığı kimi.

İşıq səhərə qarışdığı kimi.

XVI Bölmə

Millət Vəkili və Xalq Adamı

1990-cı illər...

Tarixin nəfəsi ağırlaşmışdı.

Köhnə dünya dağılırdı.

Yeni dünya doğulurdu.

Azərbaycan
öz taleyinin ən sərt keçidlərindən keçirdi.

O zaman
xalq ona daha bir etimad verdi.

Parlamentə göndərdi.

Millət vəkili seçdi.

Amma qəribədir...

Bəzi adamlar vəzifəyə yüksələndə
xalqdan uzaqlaşırlar.

Sanki aralarına
görünməz divarlar çəkilir.

Eldar Bayramov isə
divar tikənlərdən olmadı.

Körpü quranlardan oldu.

Çünki o,
özünü heç vaxt
xalqın üstündə görmədi.

Özünü həmişə
xalqın içində gördü.

Xəstəxanada olduğu kimi.

Kəndlərdə olduğu kimi.

İnsanların dərdi ilə üz-üzə olduğu kimi.

Parlamentdə də
onun içindəki cərrah yaşayırdı.

Çünki əsl cərrah
yalnız bədən yaralarını görmür.

Cəmiyyətin yaralarını da görür.

Bəzən
qanayan damarları bağlamaq lazımdır.

Bəzən isə
qanayan problemləri.

Birində tikiş vurursan.

Digərində söz.

Amma məqsəd eynidir:

İnsana xidmət etmək.

XVII Bölmə

Etimadın Memarı

Dünyada
ən çətin tikilən bina hansıdır?

Qala?

Saray?

Göydələn?

Xeyr.

Ən çətin tikilən bina
etimaddır.

Çünki daşdan tikilən bina
bir neçə ilə başa gəlir.

Etimad isə
bəzən bir ömür tələb edir.

Bir səhv
illərlə qurulan hörməti dağıda bilər.

Bir vicdansızlıq
on illərin zəhmətini yandıra bilər.

Ona görə də
etimadın memarları az olur.

Eldar Bayramov
belə adamlardandır.

Onun tikdiyi bina
betondan deyildi.

Kərpicdən deyildi.

İnsan qəlblərindən idi.

Bir xəstə.

Bir ailə.

Bir əməliyyat.

Bir dua.

Beləcə,
daş-daş deyil,
ürək-ürək ucalırdı o bina.

Bu gün
həmin bina görünmür.

Amma yaşayır.

Minlərlə insanın içində yaşayır.

XVIII Bölmə

Qocalmayan Əllər

Əllər də qocalır.

Barmaqlar yorulur.

Damarlar görünür.

Dəri nazilir.

Amma qəribədir...

Bəzi əllərin içindəki işıq
qocalmır.

Eldar Bayramovun əlləri
illərlə
insan bədəninin xəritəsində yol gedib.

Minlərlə dəfə
ölümün qapısını döyüb.

Minlərlə dəfə
həyatı geri çağırıb.

İndi həmin əllər
keçmişin saysız-hesabsız izlərini daşıyır.

Görünməyən izləri.

Xilas edilmiş ömürlərin izlərini.

Və mən düşünürəm:

görəsən,
əllərin də yaddaşı olurmu?

Bəlkə hər barmaq
toxunduğu həyatları xatırlayır?

Bəlkə hər ovucda
xilas edilmiş insanların
görünməyən kölgələri yaşayır?

Kim bilir...

Bəlkə də
Tanrı bəzi əllərə
digərlərindən daha çox işıq verir.

XIX Bölmə

Şəfa Ağacının Kölgəsi

Bir ağac düşünün.

Toxum kimi başlayır.

Yavaş-yavaş böyüyür.

Kökləri torpağa enir.

Budaqları göyə qalxır.

İllər keçir.

Sonra insanlar
onun kölgəsində dincəlirlər.

Meyvəsindən yeyirlər.

Sərinliyində nəfəs alırlar.

Eldar Bayramovun ömrü
belə bir ağaca bənzəyir.

Gəncliyində
özünü yetişdirdi.

Sonra başqalarını.

Sonra bütöv bir mühit formalaşdırdı.

Bu gün
Şirvan bölgəsində çalışan
çoxlu həkimlərin peşə taleyində
onun izi var.

Bəzisi bunu bilir.

Bəzisi bilmir.

Amma böyük ağaclar da
kölgə saldıqları hər otu tanımırlar.

Yenə də kölgə verirlər.

Yenə də yaşadırlar.

XX Bölmə

Yaddaşa Çevrilən İnsan

İnsan üçün
iki ölüm var.

Birincisi bədən ölümü.

İkincisi unudulmaq.

Birinci qaçılmazdır.

İkinci isə hər kəsə qismət olmur.

Bəzi insanlar
hələ sağ ikən
yaddaşa çevrilirlər.

Onlar haqqında danışılır.

Onlar haqqında xatirələr yaranır.

Onların adı
bir insanı yox,
bir anlayışı ifadə edir.

Eldar Bayramovun adı da
belə adlardandır.

Bu ad
yalnız bir şəxs demək deyil.

Bu ad
etibar deməkdir.

Mərhəmət deməkdir.

Peşəkarlıq deməkdir.

Vicdan deməkdir.

İnsanlıq deməkdir.

Bəzən bir ad
kitablardan böyük olur.

Çünki onu tarix yox,
xalq yazır.

Xalqın yazdığı kitab isə
heç vaxt bağlanmır.

XXI Bölmə

Əfsanəyə Çevrilən İşıq

Axşam düşür.

Şirvan düzünün üstündə
küləklər dolaşır.

Uzaqlarda
Ağsunun işıqları görünür.

Xəstəxananın pəncərələrində
yenə işıq yanır.

Bəlkə kimsə növbədədir.

Bəlkə kimsə dua edir.

Bəlkə kimsə
bir doğmasını gözləyir.

Həyat davam edir.

Nəsillər dəyişir.

Zaman dəyişir.

Texnologiyalar dəyişir.

Amma bəzi dəyərlər dəyişmir.

Vicdan.

Mərhəmət.

Etibar.

Və həmin dəyərlərin içində
bir insanın adı yaşayır.

Sanki uzaq bir mayak kimi.

Sanki gecənin içində
yol göstərən işıq kimi.

Sanki qaranlıq çayda
üzən bir ulduz kimi.

Eldar Bayramov...

Bir ömürdən daha böyük səslənən ad.

Bir peşədən daha böyük məna daşıyan ad.

Bir insanın həyatından çıxıb
xalq yaddaşına daxil olmuş ad.

Və tale kitabının
bu səhifəsində

zaman öz qələmini saxlayıb
sanki pıçıldayır:

Bəzi insanlar
ömür yaşamırlar.

Onlar işığa çevrilirlər.

Və işığın yaşı olmur.

II Hissənin sonu.

III HİSSƏ — XALQIN YADDAŞINDA YAŞAYAN ADAM

I Bölmə

Adın Kölgəsindən Böyük Adam

Bəzi insanlar var,

onların adı
özlərindən sonra gəlir.

Əvvəl vəzifələri görünür.

Əvvəl titulları.

Əvvəl ordenləri.

Sonra insanın özü.

Amma elə adamlar da var ki,

onların adı gələndə
heç kəs vəzifəsini xatırlamır.

Çünki insan
öz adından böyük olmuş olur.

Eldar Bayramov haqqında
Şirvan düzündə danışanda

çoxları onun deputat olduğunu
sonradan yada salır.

Çoxları onun keçdiyi vəzifələri
heç xatırlamır.

Amma bir söz hamının yadındadır:

— Eldar həkim...

Bu,
vəzifədən böyük addır.

Çünki onu dövlət verməyib.

Xalq verib.

Qədim türklər
insana iki ad verərdilər.

Birini ata verərdi.

Birini həyat.

Ata Eldar adını vermişdi.

Həyat isə
ona başqa bir ad yazmışdı:

Xalq Həkimi.

Bu ad
nə möhürlə təsdiqlənir,
nə sərəncamla.

Bu ad
ürəklərin içində doğulur.

Və yalnız yaddaşın daşına həkk olunur.

II Bölmə

Parlamentin Pəncərələrindən Görünən Şirvan

1990-cı illər...

Tarixin nəfəsi alov iyi verirdi.

Köhnə imperiyalar
çatlar vermiş buz dağları kimi
əriməyə başlayırdı.

Azərbaycan isə
yenidən doğulan günəş kimi
öz üfüqünü axtarırdı.

Belə bir zamanda

xalq onu
öz adından danışmağa göndərdi.

Parlamentə.

Millətin söz evinə.

Amma o,
ora gedəndə belə
ağ xalatını tam çıxarmadı.

Çünki bəzi peşələr
insanın bədənindən çıxır,

ruhundan yox.

Parlament salonunda
çıxışlar edilirdi.

Müzakirələr gedirdi.

Qanunlar yazılırdı.

Amma onun gözlərinin önündə
tez-tez başqa mənzərələr dayanırdı.

Ağsu yolları.

Kənd məktəbləri.

Xəstəxanalar.

Su problemi yaşayan kəndlər.

Müalicə gözləyən insanlar.

Çünki o,
paytaxtın pəncərəsindən belə
Şirvan düzünü görürdü.

Və o düzənlikdə yaşayan
minlərlə insanın nəfəsini eşidirdi.

Bəzən
xalqın içindən gələn adamlar

hakimiyyət pillələrinə qalxanda
xalqdan uzaq düşürlər.

Sanki yüksəldikcə
adamları kiçik görməyə başlayırlar.

Amma Eldar Bayramov
dağa qalxan bulaq kimi idi.

Yuxarı qalxdıqca
yenə aşağıları sulayırdı.

Yenə insanlara çatırdı.

Yenə insanların arasında qalırdı.

III Bölmə

Şirvanın Görünməyən Kralı

Qədim zamanlarda
krallar olurdu.

Qalalarda yaşayırdılar.

Tac taxırdılar.

Qızıl taxtlarda otururdular.

Amma tarix
onların çoxunu unutdu.

Çünki qorxu ilə qurulan hakimiyyət
yaddaşda yaşamır.

Lakin başqa hökmdarlar da olub.

Onların nə tacı olub,
nə də sarayı.

Onlar insan qəlblərində hökm sürüblər.

İnsan sevgəsində.

İnsan etimadında.

İnsan duasında.

Belə hökmdarlar
taxtdan salınmırlar.

Çünki onların taxtı
xalqın ürəyidir.

Eldar Bayramovun
Şirvan düzündəki nüfuzu

bəzən mənə
qədim dastan qəhrəmanlarını xatırladır.

Onun haqqında danışanlar
sadəcə hadisə danışmırlar.

Əhvalat danışırlar.

Rəvayət danışırlar.

Xatirə danışırlar.

Bir qoca deyir:

— Mənim ömrüm ona borcludur.

Bir qadın deyir:

— O vaxt oğlumu xilas etdi.

Bir başqası deyir:

— Biz ümidi itirmişdik...

Beləcə,

bir insan haqqında deyilən sözlər
illərlə böyüyür.

Çay kimi.

Sonra çaydan dənizə çevrilir.

Sonra artıq
tarixdən çox yaddaş olur.

IV Bölmə

Min Ürəkdən Keçən Yol

Dünyada
iki cür yol var.

Biri torpaq üzərində çəkilir.

Biri insanın içində.

Torpaq yolları
zamanla silinir.

Asfalt köhnəlir.

Daş aşınır.

Amma insan qəlbində çəkilən yollar
əsrlərlə qalır.

Eldar Bayramovun yolu

Ağsudan keçdi.

Kürdəmirdən keçdi.

Göyçaydan keçdi.

İsmayıllıdan keçdi.

Sabirabaddan keçdi.

Salyandan keçdi.

Hacıqabuldan keçdi.

Ucardan keçdi.

Amma əslində

o,
rayonlardan keçmirdi.

Ürəklərdən keçirdi.

Bir insanın
minlərlə qəlbdə izi qalırsa,

o artıq
öz ömrünün sərhədlərini aşmış olur.

O zaman insan

bir adam olmaqdan çıxır,

bir hadisəyə çevrilir.

Bir simvola çevrilir.

Bir dövrə çevrilir.

V Bölmə

Xalqın Yaddaş Ağacı

Qədim bir əfsanə var.

Deyirlər,
göylə yer arasında
böyük bir ağac dayanır.

Onun kökləri
keçmişdədir.

Budaqları gələcəkdə.

Gövdəsi isə bu gündə.

İnsanların yaxşı əməlləri
o ağacın yarpaqlarına çevrilir.

Pis əməlləri isə
külək aparır.

Mən bəzən düşünürəm:

xalqın yaddaşı da
belə ağacdır.

Orada hər kəsə yer verilmir.

Orada yalnız
zamanın sınağından çıxanlar qalır.

İllər keçir.

Nəsillər dəyişir.

Adlar unudulur.

Səslər susur.

Amma bəzi insanlar
o ağacın gövdəsinə çevrilirlər.

Artıq onları qoparmaq olmur.

Çünki onlar
xalqın yaddaşına kök salıblar.

Eldar Bayramov

belə adamlardandır.

Onun adı
yalnız sənədlərdə yaşamır.

Yalnız şəkillərdə yaşamır.

Yalnız tərcümeyi-halda yaşamır.

Onun adı

sağalmış insanların yaddaşında yaşayır.

Anaların dualarında yaşayır.

Şagirdlərinin əllərində yaşayır.

Şirvan düzünün küləyində yaşayır.

VI Bölmə

Əfsanənin Başlanğıcı

Əfsanələr
birdən yaranmır.

Onlar illərlə toxunur.

Bir əməliyyatla.

Bir yaxşılıqla.

Bir gecə növbəsi ilə.

Bir dua ilə.

Bir insan ömrü ilə.

Sonra günlərin birində

adam anlayır ki,

qarşısında duran şəxs
sadəcə bir insan deyil.

Bir məktəbdir.

Bir yol göstərən mayakdır.

Bir yaddaşdır.

Bir inamdır.

Və həmin an

Eldar Bayramovun obrazı

ağ xalatın sərhədlərini aşır.

Rayon xəstəxanasının divarlarını aşır.

Vəzifələri aşır.

Titulları aşır.

O,

xalqın mənəvi yaddaşında
öz yerini tutur.

Beləcə,

poemanın üçüncü hissəsində

insan tədricən

şəxsdən simvola,

simvoldan yaddaşa,

yaddaşdan isə

xalqın mənəvi əfsanəsinə çevrilməyə başlayır...

VII Bölmə

Xalq Həkiminin Mifologiyası

Hər xalqın görünməyən kitabı olur.

Tarix kitablarından fərqli.

Arxivlərdən fərqli.

Orada tarixçilər yazmır.

Orada xalq yazır.

Bir kəndin yaddaşı yazır.

Bir ananın göz yaşı yazır.

Bir qocanın xatirəsi yazır.

Bir uşağın sevinci yazır.

Və həmin kitabda

bəzi adamlar haqqında
rəqəmlər olmur.

Tarixlər olmur.

Statistikalar olmur.

Onlar haqqında
əhvalatlar yaşayır.

Rəvayətlər yaşayır.

Nəql olunan xatirələr yaşayır.

Bir zaman gəlir,

insan haqqında danışılanlar
onun bioqrafiyasını keçir.

Onun haqqında deyilənlər
xalq təxəyyülünün işığında böyüyür.

Bir bulaq haqqında danışanlar kimi.

Bir dağ haqqında danışanlar kimi.

Bir müqəddəs ocaq haqqında danışanlar kimi.

Beləcə

insan
öz həyatının sərhədlərindən çıxır.

Yaddaşın ərazisinə daxil olur.

Şirvan düzündə

illər boyu

minlərlə insanın dilindən
bir-birinə bənzəməyən,
amma eyni kökdən doğan hekayələr danışılıb.

Birində
ölümlə üz-üzə qalmış xəstə var.

Birində
ümidini itirmiş ailə.

Birində
gecəyarı başlayan əməliyyat.

Birində
səhərə qədər davam edən gözlənti.

Amma bütün hekayələrin sonunda
eyni işıq görünür.

Eyni ad görünür.

Sanki
nağılın içindən keçən qəhrəman kimi.

Sanki
qaranlıq meşədə yol göstərən çıraq kimi.

Eldar həkim.

Beləcə,

illər ərzində

bir insanın ətrafında
xalqın yaratdığı görünməz mifologiya formalaşır.

Bu mifologiyanın içində
möcüzə yoxdur.

Sehr yoxdur.

Əfsun yoxdur.

Orada daha böyük şey var:

İnam.

İnsanların inamı.

Bəzən inam
möcüzədən də güclü olur.

VIII Bölmə

Dualardan Hörülmüş Taxt

Qədim hökmdarlar
öz taxtlarını qızıldan düzəldirdilər.

Qiymətli daşlarla bəzəyirdilər.

Əjdaha şəkilləri həkk etdirirdilər.

Amma zaman
onların çoxunu unutdu.

Çünki qızıl
ürəkdə yaşamır.

Lakin başqa taxtlar da var.

Onlar görünmür.

Onlara toxunmaq olmur.

Onları ölçmək olmur.

Bu taxtlar
insan sevgəsindən qurulur.

İnsan etimadından.

İnsan duasından.

Eldar Bayramovun
ömrü boyu topladığı sərvət

nə banklarda idi,

nə seyflərdə.

Onun sərvəti

bir kənd qadınının:

— Allah ondan razı olsun...

deməsində idi.

Bir qocanın:

— Mən ikinci ömrümü ona borcluyam...

deməsində idi.

Bir uşağın:

— Atamı xilas etmişdi...

deməsində idi.

Bu sözlər

görünməz daşlardır.

Və həmin daşlardan

xalq öz qəhrəmanlarının taxtını qurur.

O taxtın üstündə
nə hökmranlıq var,

nə hakimiyyət.

Orada yalnız hörmət yaşayır.

IX Bölmə

Şirvanın Ağ Saqqalları Danışır

Payız axşamıdır.

Çayxananın pəncərələrində
sarı işıq yanır.

Samovar asta-asta nəfəs alır.

Çöldə külək
yarpaqları qovur.

İçəridə isə
söhbət axır.

Qoca kişilər danışırlar.

Bir ömür boyu topladıqları
xatirələri açırlar.

Belə məclislərdə

adamlar yalnız özlərini danışmırlar.

Dövrü danışırlar.

Adamları danışırlar.

Yolları danışırlar.

Və qəribədir —

söhbət haradan başlayır-başlasın,

bəzən gəlib
eyni ünvana çatır.

Eldar həkimə.

Bir qoca deyir:

— O vaxt məni əməliyyat etmişdi.

O biri deyir:

— Yox, mənim qardaşımı...

Üçüncüsü deyir:

— Biz artıq ümidimizi üzmüşdük...

Sonra hamı susur.

Çünki bəzi həqiqətlərin
ardınca söz gəlmir.

Mən o sükutları çox sevirəm.

Çünki həmin sükutlarda

heç bir rəsmi təltifin verə bilmədiyi
bir qiymət yatır.

Xalqın səssiz hörməti.

X Bölmə

Adı Zamandan Uzun Olan Adam

Zaman hər şeyi köhnəldir.

Daşları.

Dəmiri.

Körpüləri.

Şəkilləri.

Hətta xatirələri.

Amma bəzən

zamanın özündən uzun yaşayan adlar olur.

Onlar təqvimlərə sığmırlar.

İllərə sığmırlar.

Çünki onların ömrü

öz həyatlarından sonra başlayır.

Mən təsəvvür edirəm:

illər keçəcək.

Yeni nəsillər gələcək.

Başqa həkimlər yetişəcək.

Başqa rəhbərlər olacaq.

Başqa dövrlər yaşanacaq.

Amma haradasa

bir evdə

bir baba nəvəsinə deyəcək:

— Bilirsən, bir Eldar həkim vardı...

Və həmin anda

bir insanın ömrü
yenidən başlayacaq.

Çünki insanın həqiqi həyatı

bəzən onun öz ömründən sonra yaşayır.

Yaddaşda.

Minnətdarlıqda.

Dildə.

Duada.

XI Bölmə

Yaddaşın Qoruduğu İşıq

Gecədir.

Şirvan düzünün üstündə
ulduzlar yanır.

Onlar min illərdir yanırlar.

Min illərdir
insanlara baxırlar.

Neçə-neçə hökmdar gəlib keçib.

Neçə-neçə ad doğulub, itib.

Amma işıq qalıb.

Yaxşı insanların taleyi də
ulduzlara bənzəyir.

Onlar bəzən
öz işıqlarını hiss etmirlər.

Amma uzaqlarda

kimlərsə
o işıqla yol tapır.

Eldar Bayramovun həyatı da

belə işıqlardan biridir.

Bir əməliyyat otağında yanmış işıq.

Bir insan vicdanında yanmış işıq.

Bir bölgənin yaddaşında yanmış işıq.

Bu işıq

təkcə xəstələri sağaltmayıb.

İnsanlara inanmağı öyrədib.

Mərhəmətə inanmağı.

Peşəyə sədaqətə inanmağı.

İnsanlıq adlı böyük sözə inanmağı.

Və indi

zamanın böyük çayı
axmağa davam edir.

İllər keçir.

Fəsillər dəyişir.

Nəsillər dəyişir.

Amma yaddaşın qoruduğu işıq

sönmür.

Çünki onu elektrik yandırmayıb.

Onu vicdan yandırıb.

Vicdanın işığı isə

zamandan daha uzun yaşayır.

Beləcə,

Eldar Bayramov artıq

yalnız bir insan deyil,

yalnız bir cərrah deyil,

yalnız bir deputat deyil.

O,

Şirvan düzünün mənəvi xəritəsində
işarələnmiş bir işıq nöqtəsidir.

Bir yaddaşdır.

Bir etimaddır.

Bir ömür dərsidir.

Və xalqın qəlbində
özünə əbədi yer tapmış adamlardan biridir.

XII Bölmə

Ömrün Hesabat Günü

Deyirlər,

insanın həyatında elə bir gün gəlir ki,

o gün
təqvimlərdə yazılmır.

Saatlarla ölçülmür.

Bayram olmur.

Yas da olmur.

Amma həmin gün
adam öz ömrünün qarşısında dayanır.

Özü ilə üz-üzə qalır.

O zaman

nə vəzifələr köməyə gəlir.

Nə titullar.

Nə də alqışlar.

İnsan yalnız
öz izi ilə qarşılaşır.

Yer üzündə qoyduğu izlə.

Bir çoban
sürüsünə baxır.

Bir müəllim
yetişdirdiyi şagirdlərə.

Bir sənətkar
yaratdığı əsərlərə.

Bir həkim isə...

bir həkim
xilas etdiyi nəfəslərə baxır.

Mən təsəvvür edirəm:

zamanın görünməz bir sahilində

Eldar Bayramov dayanıb.

Arxasında
yetmiş bir ilin yolları.

Qarşısında
sonsuzluğun sükutu.

Və həmin anda

illər
yarpaqlar kimi bir-bir açılır.

Bir əməliyyat otağı görünür.

Bir gecə növbəsi görünür.

Bir ananın göz yaşı görünür.

Bir uşağın gülüşü görünür.

Bir qocanın duası görünür.

Və ömür
öz hesabatını verməyə başlayır.

Rəqəmlərlə yox.

Xilas olunmuş talelərlə.

XIII Bölmə

Tanrının Tərəzisində

Mən həmişə düşünmüşəm:

Tanrının tərəzisi
insanların tərəzisinə bənzəmir.

Orada qızıl ölçülmür.

Pul ölçülmür.

Vəzifə ölçülmür.

Orada
başqa şeylər çəkilir.

Bir uşağın göz yaşını silmisənmi?

Bir ümidsizə ümid vermisənmi?

Bir insanın yükünü azaltmısanmı?

Bir yaraya məlhəm olmusanmı?

Bəlkə də

göylərin böyük məhkəməsində

ən ağır gələn şey

insan sevgəsidir.

Çünki sevgi
heç vaxt yalan danışmır.

Nə də minnətdarlıq.

Nə də dua.

Eldar Bayramovun ömrü boyu

yığdığı sərvət
məhz bunlardır.

Qəlblərdə yığılmış sərvət.

Mən bəzən düşünürəm:

əgər duaların çəkisi olsaydı,

onları daşımaq üçün
dağlar belə yetməzdi.

XIV Bölmə

Şəfa Ağacının Son Meyvələri

Payız gələndə

ağaclar qəribə görünür.

Sanki susurlar.

Sanki düşünürlər.

Sanki
geridə qoyduqları baharı xatırlayırlar.

Amma müdrik ağaclar

meyvələrinin sayı ilə öyünmür.

Onlar bilirlər ki,

əsas məsələ

toxumların torpağa düşməsidir.

İnsan ömrü də belədir.

Ən böyük uğur

özündən sonra davam etməkdir.

Bu gün

Şirvanın müxtəlif xəstəxanalarında,

Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində,

bəlkə də yüzlərlə həkim çalışır.

Onların bəzisi

bir vaxtlar Eldar həkimin yanında dayanıb.

Əməliyyat izləyib.

Məsləhət alıb.

Öyrənib.

Amma ən qiymətli dərs

skalpel tutmaq olmayıb.

İnsana yanaşmaq olub.

Vicdanla işləmək olub.

Peşəni müqəddəs bilmək olub.

Bunlar isə

tibbin görünməyən toxumlarıdır.

Və həmin toxumlar

indi başqa əllərdə çiçək açır.

Başqa əməliyyat otaqlarında.

Başqa talelərdə.

Beləcə,

bir insanın ömrü

öz sərhədlərini aşır.

XV Bölmə

İşığın Varisi Olanlar

İşığın qəribə xüsusiyyəti var.

O,
özündən pay verəndə azalmır.

Çoxalır.

Bir şam

başqa bir şamı yandırır.

Sonra o biri
başqasını.

Sonra başqası.

Və birdən

qaranlıq otaq
işığa çevrilir.

Əsl müəllimlər belədir.

Əsl həkimlər də.

Eldar Bayramov

təkcə xəstələrə şəfa vermədi.

İşıq ötürdü.

İnam ötürdü.

Məsuliyyət ötürdü.

Bəzən bir cümlə ilə.

Bəzən bir baxışla.

Bəzən bir nümunə ilə.

Və indi

o işıq

başqa insanların daxilində yaşayır.

Başqa əllərdə.

Başqa ürəklərdə.

Bəlkə də
insanın əbədiyyətə ən yaxın forması budur.

Özündən sonra davam etmək.

XVI Bölmə

Şirvanın Üstündə Uçan Dua

Gecədir.

Şirvan düzünün üstündə
ay qalxıb.

Kür çayı
uzaqlarda
gümüş bir ilan kimi qıvrılır.

Külək
sarı taxıl xatirələrinin içindən keçir.

Və mən görürəm:

görünməyən minlərlə dua

səmaya qalxır.

Bir kənddən.

Bir şəhərdən.

Bir evdən.

Bir xəstə otağından.

Bir yaddaşdan.

Onlar
quş sürüsü kimi yüksəlirlər.

Buludlara qarışırlar.

Ulduzların arasından keçirlər.

Və həmin duaların içində

eyni ad pıçıldanır:

Eldar həkim...

Bu,
şöhrətin səsi deyil.

Minnətdarlığın səsidir.

Bu,
təltiflərin səsi deyil.

İnsan yaddaşının səsidir.

Çünki xalq

həqiqətən sevdiyi insanları

yalnız xatırlamır.

Onlar üçün dua edir.

XVII Bölmə

Əbədiyyətə Yazılan Ad

Bir gün

hamımız gedəcəyik.

Dağlar qalacaq.

Çaylar qalacaq.

Küləklər qalacaq.

Bir gün

əməliyyat otaqlarının işıqları da

başqa insanların üzünə düşəcək.

Başqa əllər

başqa talelərə toxunacaq.

Bu,
həyatın dəyişməz qanunudur.

Amma bəzi adlar

öz sahiblərindən sonra da yaşayır.

Çünki onlar

daşa yazılmayıb.

Qəlbə yazılıb.

Daş aşınır.

Kağız saralır.

Metal paslanır.

Amma insan yaddaşı

sevdiyi adamları qorumağı bacarır.

Eldar Bayramovun adı da

belə adlardandır.

O ad

Ağsunun səhərlərində yaşayacaq.

Şirvanın küləklərində yaşayacaq.

Sağalmış insanların xatirələrində yaşayacaq.

Şagirdlərinin əllərində yaşayacaq.

Və zaman

bir gün onun ömrünü tamamlanmış hesab etsə belə,

xalqın yaddaşı

o hesabı qəbul etməyəcək.

Çünki bəzi insanlar

ömürlərini yaşamırlar.

Onlar

öz xalqının mənəvi yaddaşına çevrilirlər.

Və həmin yaddaşın dərin qatlarında,

ulduz işığının
çay sularına qarışdığı yerdə,

bir ad

işıq kimi yanmağa davam edir:

Eldar Bayramov.

Bir insan.

Bir həkim.

Bir müəllim.

Bir etimad.

Bir ömür.

Və minlərlə insanın qəlbində
əbədiyyətə yazılmış bir ad..

IV HİSSƏ — DEPUTAT MANDATINDAN ÜSTÜN TUTULAN AĞ XALAT

I Bölmə

İki Tribuna Arasında

Taleyin qəribə yolları var.

Bəzən insanı
əməliyyat masasından
parlament tribunasına aparır.

Bəzən də
tribunadan yenidən
ağ işığın altına qaytarır.

Çünki hər kəs
getdiyi yerdə qalmır.

Bəzi adamlar
hara getsələr də
öz mahiyyətlərini özləri ilə aparırlar.

1990-cı il...

Tarix
dəmir qapıları sındıraraq
yeni bir əsrə daxil olurdu.

İmperiyalar çatlayırdı.

Bayraqlar dəyişirdi.

Xəritələr yenidən çəkilirdi.

Azərbaycan isə
öz taleyinin doğum sancılarını yaşayırdı.

Sanki bütöv bir xalq

əməliyyat masasının üzərində uzanmışdı.

Və zaman

onun taleyi üzərində
mürəkkəb bir əməliyyat aparırdı.

Belə günlərdə

xalq
öz içindən seçdiyi adamlara üz tutdu.

Onları
öz səsi kimi göndərdi.

Öz nəfəsi kimi göndərdi.

Öz ümidi kimi göndərdi.

Eldar Bayramov da
həmin adamlardan biri oldu.

Amma qəribədir...

Parlament binasının geniş salonlarında belə

onun daxilində
hələ də xəstəxananın lampaları yanırdı.

Hələ də
əməliyyat otağının sükutu yaşayırdı.

Hələ də
insan ağrısının səsi eşidilirdi.

Çünki bəzi peşələr

adamın əlindən çıxır,

ürəyindən yox.

II Bölmə

Dövlət Adlı Xəstənin Başında

O illər

Azərbaycanın tarixi
yaralı bir qartala bənzəyirdi.

Qanadları qırılmışdı.

Amma yenə də
uçmaq istəyirdi.

Qanunlar yazılırdı.

Müzakirələr gedirdi.

Qərarlar qəbul edilirdi.

Amma bütün bunların arxasında

bir böyük sual dayanırdı:

Bu dövlət necə yaşadılacaq?

Eldar Bayramov üçün

parlament
başqa bir əməliyyat otağı idi.

Sadəcə burada

skalpel yerinə söz işləyirdi.

Tikiş yerinə qanun.

Dərman yerinə qərar.

O,
insan bədənində olduğu kimi,

dövlət həyatında da
ən vacib şeyin
sağlamlıq olduğunu anlayırdı.

Çünki xəstə insan yaşaya bilmədiyi kimi,

xəstə cəmiyyət də yaşaya bilmir.

Və o zaman

həkim təfəkkürü
deputat təfəkkürünə qarışırdı.

İnsan taleyi
dövlət taleyi ilə birləşirdi.

III Bölmə

Ağ Xalatın Çağırışı

Amma insanın daxilində

onu daim çağıran bir səs olur.

Bəzən o səs

uşaqlıqdan gəlir.

Bəzən vicdandan.

Bəzən də taledən.

Parlament illəri bitəndə

bir çox adamlar
vəzifələrdən yapışmağa çalışırlar.

Kabinetlərdən ayrılmaq istəmirlər.

Hakimiyyətin istiliyinə öyrəşirlər.

Amma Eldar Bayramov

başqa cür adam idi.

O,
mandatını çıxarıb qoydu.

Və yenidən
ağ xalatını geyindi.

Sanki uzun səfərdən qayıdan səyyah kimi.

Sanki öz evinə dönən adam kimi.

Sanki çay
yenidən öz yatağını tapmış kimi.

Çünki onun əsl kürsüsü

əməliyyat masasının yanı idi.

Əsl tribunası

xəstəxana dəhlizləri idi.

Əsl alqışı isə

sağalan insanların təbəssümü idi.

IV Bölmə

Moskvadan Ağsuya Qayıdan İşıq

Bəzi insanlar

elm öyrənmək üçün uzaqlara gedirlər.

Sonra o elmi
özləri üçün saxlayırlar.

Öz uğurlarının divarına hörürlər.

Bəziləri isə

öyrəndiklərini
işığa çevirirlər.

Sonra o işığı
başqalarına aparırlar.

Moskva...

Xarkov...

Böyük klinikalar.

Böyük auditoriyalar.

Böyük alimlər.

Oralarda qazanılan bilik

istəsəydi
paytaxt xəstəxanalarının dəhlizlərində qala bilərdi.

İstəsəydi
rahat həyatın qapılarını aça bilərdi.

Amma o bilik

çay kimi
mənbəyinə qayıtdı.

Ağsuya qayıtdı.

Şirvana qayıtdı.

İnsanlara qayıtdı.

Çünki əsl elm

özünü deyil,

başqasını işıqlandıranda böyüyür.

V Bölmə

Yeniliyin Karvanbaşısı

Zaman dəyişirdi.

Tibb dəyişirdi.

Dünən möcüzə sayılan şey

bu gün adi görünürdü.

Yeni cihazlar yaranırdı.

Yeni üsullar doğulurdu.

Yeni qapılar açılırdı.

Amma hər yeniliyin
qarşısında duran bir qorxu da olur:

naməlumluq.

Eldar Bayramov

yeniliyin arxasınca gedən adam deyildi.

O,
yeniliyi qabaqlayan adamlardan idi.

2009-cu ildə

laparoskopik cərrahiyyənin işığı

Ağsuya gələndə,

əslində təkcə yeni texnologiya gəlmirdi.

Yeni düşüncə gəlirdi.

Yeni ümid gəlirdi.

Yeni dövr gəlirdi.

Əməliyyat kəsikləri kiçilirdi.

Amma imkanlar böyüyürdü.

Yaralar azalırdı.

Amma şəfa artırdı.

Və insanlar anlayırdılar:

böyük şəhərlərlə region arasında
uçurum mütləq deyil.

Əgər bilik varsa.

Əgər iradə varsa.

Əgər xidmət eşqi varsa.

VI Bölmə

Öyrənməyin Sonu Yoxdur

Müdrik insanlar

ən çox bildikləri zaman

ən çox öyrənməli olduqlarını anlayırlar.

2011-ci il.

İstanbul.

Sonra Dubay.

Sonra başqa elmi toplantılar.

Başqa konqreslər.

Başqa təcrübələr.

Bəziləri üçün

bunlar sadəcə səfərdir.

Bəziləri üçün
tərcümeyi-hal sətridir.

Amma əsl həkim üçün

hər yeni bilik

xilas olunacaq gələcək həyatdır.

Çünki o bilir:

bu gün öyrəndiyi bir üsul

sabah hansısa insanın taleyinə çevrilə bilər.

Elə buna görə də

elm qarşısında
təvazökarlıq göstərən adamlar

ən böyük adamlardır.

Çünki onlar
zirvəyə qalxdıqca

göylərin nə qədər uca olduğunu daha yaxşı görürlər.

VII Bölmə

Ağ Xalatın Qalibiyyəti

İnsan ömründə

bəzən görünməz yarışlar olur.

Vəzifə ilə vicdan arasında.

Şöhrətlə xidmət arasında.

Rahatlıqla məsuliyyət arasında.

Eldar Bayramovun ömründə də

belə yarışlar olub.

Amma hər dəfə

qalib gələn eyni şey olub:

ağ xalat.

Çünki o,

vəzifəni peşədən üstün tutmadı.

Şöhrəti xidmətdən üstün tutmadı.

Adı əməldən üstün tutmadı.

Beləcə

illər keçdikcə

deputat mandatı
tarixin səhifələrində qaldı.

Amma ağ xalat

xalqın yaddaşında qaldı.

Bu gün

Şirvan düzünün üstündən külək keçəndə,

Ağsunun köhnə küçələrində
axşam işıqları yananda,

xəstəxana dəhlizlərində
insan addımları səslənəndə,

sanki görünməz bir həqiqət pıçıldayır:

Bəzi adamlar
vəzifələri ilə böyümürlər.

Vəzifələr
onların yanında kiçilir.

Və Eldar Bayramovun ömrü

məhz belə ömürlərdən biridir.

Çünki onun ən böyük titulu

millət vəkili deyil.

Professor deyil.

Rəhbər deyil.

Onun ən böyük titulu

xalqın ona verdiyi addır:

Xalq Həkimi.

VIII Bölmə

Şirvanın Ağ Xalatlı Dastanı

Hər torpağın
öz dastanı olur.

Dağların dastanı var.

Çayların dastanı var.

Qəhrəmanların dastanı var.

Bir də görünməyən dastanlar var.

Kağıza yazılmayan.

Saza qoşulmayan.

Amma xalqın yaddaşında
nəsildən-nəslə keçən.

Şirvanın da belə dastanları var.

Taxıl sünbüllərinin pıçıldadığı.

Küləyin çöllər boyu daşıdığı.

Kürün gecələr
sahillərə söylədiyi.

O dastanların birində

at belində gedən igid yoxdur.

Əlində qılınc tutan sərkərdə yoxdur.

Orada

ağ xalat geymiş bir adam var.

Əlində skalpel tutmuş.

Ölümlə həyat arasındakı
dar körpüdən keçən.

Bu dastanın döyüş meydanı

əməliyyat otağıdır.

Bu dastanın silahı

elm və vicdandır.

Bu dastanın qalası

insan etimadıdır.

Və illər keçdikcə

Şirvanın yaddaşı

onun adını
öz dastanlarının arasına yazır.

Bir kəndin xatirəsi kimi.

Bir bölgənin fəxri kimi.

Bir dövrün simvolu kimi.

IX Bölmə

Min Əməliyyatın Arxasındakı Adam

İnsanlar adətən

nəticələri görürlər.

Sağalmış xəstəni görürlər.

Sevinc içində evinə dönən adamı görürlər.

Yenidən yeriməyə başlayan uşağı görürlər.

Amma heç kəs

əməliyyatdan əvvəlki gecəni görmür.

O gecə

həkimin yuxusunu bölən fikirləri.

Məsuliyyətin ağırlığını.

Qərar verməyin əzabını.

Çünki hər əməliyyat

yalnız tibbi proses deyil.

Bir taleyin
tərəzidə dayanmasıdır.

Minlərlə əməliyyat...

Bu rəqəmi demək asandır.

Amma hər rəqəmin içində

bir ailə yaşayır.

Bir ana yaşayır.

Bir ata yaşayır.

Bir uşaq yaşayır.

Bəzən mənə elə gəlir ki,

cərrahın yaddaşı

ulduzlarla dolu səmanı xatırladır.

Orada minlərlə işıq nöqtəsi var.

Və hər işıq

bir insan ömrüdür.

Eldar Bayramovun ömrü boyu

toxunduğu talelər

səmada görünməyən
bürclərə çevrilib.

Şəfa bürclərinə.

Ümid bürclərinə.

İnam bürclərinə.

X Bölmə

Doğma Torpağa Sədaqət

Torpaq qəribə anlayışdır.

Bəzən insan
onun üstündə yaşayır.

Bəzən isə

torpaq insanın içində yaşayır.

Ağsu

Eldar Bayramov üçün

sadəcə doğulduğu yer deyildi.

Bir tale idi.

Bir kök idi.

Bir mənəvi başlanğıc idi.

O,
dünyanın böyük şəhərlərini gördü.

Böyük elmi mərkəzlərdə oldu.

Böyük auditoriyalarda dinləndi.

Böyük mütəxəssislərlə görüşdü.

Amma qayıtdı.

Həmişə qayıtdı.

Çünki bəzi insanlar

həyatlarını yüksəlmək üçün yaşayırlar.

Bəziləri isə

qayıtmaq üçün.

Qayıdıb
öz torpağını yüksəltmək üçün.

Qayıdıb
öz insanına xidmət etmək üçün.

Qayıdıb
öz xalqının borcunu ödəmək üçün.

Bu qayıdışlarda

görünməyən bir vətən sevgisi yaşayırdı.

Səssiz.

Təvazökar.

Amma dağ qədər möhkəm.

XI Bölmə

Ömrün Zirvəsində Təvazökarlıq

Dağların bir sirri var.

Ən uca zirvələr

ən səssiz zirvələr olur.

Çayların da sirri var.

Ən dərin sular

ən sakit görünən sulardır.

Böyük adamların da.

İllər keçdikcə

ad böyüyür.

Nüfuz artır.

Hörmət çoxalır.

Amma insanın daxilində

başqa bir sınaq başlayır.

Təvazökarlıq sınağı.

Bəziləri

öz şöhrətlərinin içində itib gedirlər.

Adlarının kölgəsində yaşayırlar.

Amma bəziləri

yenə əvvəlki kimi qalırlar.

Çünki onlar

özlərini deyil,

gördükləri işi böyük hesab edirlər.

Eldar Bayramov haqqında danışanların

ən çox təkrarladığı sözlərdən biri budur:

— Dəyişməyib...

Bəzən bu cümlə

bütün ordenlərdən daha böyük qiymətdir.

Çünki zamanın dəyişdirə bilmədiyi insan

öz xarakterinə qalib gəlmiş insandır.

XII Bölmə

Şəfa Verən Əllərin Sirri

İnsan bədənində

ürək döyünür.

Qan axır.

Sinirlər işləyir.

Amma insan ruhunda da

görünməyən damarlar var.

Mərhəmət damarları.

Vicdan damarları.

Sevgi damarları.

Əsl həkim

yalnız bədəni müalicə etmir.

O görünməyən damarları da qoruyur.

Bəzən xəstənin sağalmasına

dərmandan əvvəl

ümid kömək edir.

Bəzən əməliyyatdan əvvəl

etibar kömək edir.

Və həmin etibar

illərlə qazanılır.

Mən düşünürəm ki,

Eldar Bayramovun əllərinin sirri

yalnız peşəkarlığında deyildi.

O əllərdə

insan ağrısına hörmət vardı.

İnsan taleyinə məsuliyyət vardı.

İnsan həyatına sevgi vardı.

Buna görə də

onun toxunduğu hər əməliyyat

yalnız tibbi müdaxilə olmurdu.

Bir insanın
qaranlıqdan işığa çıxarılması olurdu.

XIII Bölmə

Zamanın Qarşısında

İndi

yetmiş bir ilin işığı

onun çiyinlərində dayanıb.

Arxada

onilliklər görünür.

Əməliyyat otaqları görünür.

Parlament salonları görünür.

Tələbələr görünür.

Həmkarlar görünür.

Minlərlə insan görünür.

Və zaman

böyük bir çay kimi

axmağa davam edir.

Amma bəzi insanlar

o çayın içində itmir.

Onlar

sahil daşlarına çevrilirlər.

Nəsillər gəlib keçir.

Sular axıb keçir.

Amma onlar qalırlar.

Eldar Bayramovun həyatı da

belə sahil daşlarından biridir.

Şirvanın yaddaşında.

Azərbaycan səhiyyəsinin tarixində.

İnsanların qəlbində.

Çünki bəzi ömürlər

yaşanıb bitmir.

Dalğalanaraq davam edir.

Bir insanın minnətdarlığında.

Bir tələbənin yaddaşında.

Bir uşağın gələcəyində.

Və həmin ömür

artıq təkcə öz sahibinə aid olmur.

Xalqın mənəvi sərvətinə çevrilir.

XIV Bölmə

Ölümü Aldadan Gecələr

Gecənin də öz xəstəxanaları var.

Öz qaranlıqları.

Öz sirrləri.

Öz səssiz harayları.

İnsanlar yatır.

Evlərin pəncərələri sönür.

Kəndlərin üstünü
ulduzların nazik yorğanı örtür.

Kür çayı
ay işığında yavaş-yavaş axır.

Şirvan düzü
yorğun bir karvan kimi
gecənin qoynunda dincəlir.

Amma elə gecələr olur ki,

haradasa bir evdə

ölüm qapını döyür.

Bir ananın nəfəsi daralır.

Bir uşağın qızdırması qalxır.

Bir kişinin daxilində
gizli qanaxma başlayır.

Bir ürək
öz ritmini itirir.

Və həmin an

evlərin işıqları yenidən yanır.

Tələsik addımlar eşidilir.

Avtomobillər gecənin damarları ilə axmağa başlayır.

Yollar xəstəxanaya tərəf uzanır.

Belə gecələrdə

saatın əqrəbləri başqa cür işləyir.

Bir dəqiqə bir ömür qədər uzanır.

Bir saniyə
taleyin qapısına çevrilir.

Və ağ işığın altında

bir insan dayanır.

Yorğun.

Amma ayıq.

Sakit.

Amma daxilində tufanlarla.

Ölüm görünmür.

Amma hiss olunur.

Soyuq nəfəs kimi.

Kölgə kimi.

Qaranlıq su kimi.

Cərrah isə

o kölgənin gözlərinin içinə baxır.

Və deyir:

— Hələ yox...

Bəlkə də

cərrahiyyənin ən böyük sirri budur.

Ölümlə savaşmaq deyil.

Onunla danışmaqdır.

Onu bir az gözlətməkdir.

Bir az geri çəkməkdir.

Bir az daha həyat qazanmaqdır.

Eldar Bayramovun ömründə

belə gecələr yüzlərlə olub.

Bəlkə minlərlə.

Heç biri kitablara düşməyib.

Heç biri xəbərlərə çevrilməyib.

Amma onların hər biri

bir insan ömrünün davamına çevrilib.

XV Bölmə

Cərrahın Təkliyi

İnsanlar həmişə düşünürlər ki,

cərrahın yanında kollektiv var.

Tibb bacıları var.

Həkimlər var.

Avadanlıqlar var.

Bu doğrudur.

Amma həqiqətin yalnız yarısıdır.

Çünki qərar anı gələndə

cərrah tək qalır.

Tamamilə tək.

Skalpel əlindədir.

Taleyin ipi qarşısındadır.

Və həmin anda

nə dost kömək edə bilir,

nə kitab,

nə də keçmiş uğurlar.

Qərarı yalnız özü verir.

Bu tənhalıq

dağ zirvəsinin tənhalığına bənzəyir.

Oraya çox adam baxa bilir.

Amma orada dayanmaq

hamıya qismət olmur.

Bəzən mənə elə gəlir ki,

hər cərrahın ruhunda

heç kimin görmədiyi bir otaq var.

Orada

uğurlar da yaşayır.

Peşmanlıqlar da.

Xilas edilənlər də.

İtirilənlər də.

Və insan

illərlə həmin otağın qapısını özü ilə daşıyır.

Eldar Bayramov da

o görünməyən otağın sakinlərindən biridir.

Yetmiş bir il boyunca

həyatın və ölümün sərhədində dayanmış adamlardan biri.

XVI Bölmə

Ağ Xalat və Qara Tale

Tale bəzən

köhnə bir dəmirçi kimidir.

İnsanları odda qızdırır.

Sonra çəkiclə döyür.

Sonra yenidən oda salır.

Həkimlərin taleyi isə

bir qədər fərqlidir.

Onlar yalnız öz ağrılarını daşımırlar.

Başqalarının ağrılarını da daşıyırlar.

Bir uşağın göz yaşını.

Bir ananın qorxusunu.

Bir atanın ümidsizliyini.

Bir ailənin nigaranlığını.

Bütün bunlar

illərlə insanın ruhunda toplanır.

Ağ xalat

uzaqdan ağ görünür.

Amma onun içində

neçə-neçə qara talelərin izi yatır.

Neçə itirilmiş xəstə.

Neçə gecə yuxusuzluğu.

Neçə çətin qərar.

Neçə ağır yük.

Bunu yalnız

həqiqi həkimlər anlayırlar.

Lakin qəribədir —

bütün bu ağırlıqlara baxmayaraq,

onlar yenə də
səhər xəstəxanaya gəlirlər.

Yenə də
başqasının ağrısını öz ağrılarından üstün tuturlar.

Bəlkə də

insanlıq tarixinin ən səssiz qəhrəmanları

elə onlardır.

XVII Bölmə

Şirvan Düzünün Duası

Mən təsəvvür edirəm:

yay axşamıdır.

Şirvan düzünün üstündə

sarı taxıl dənizi dalğalanır.

Külək sünbüllərin arasından keçir.

Günəş
ufuqda qızılı bir nar kimi parçalanır.

Kəndlərdə samovarlar qaynayır.

Həyətlərdə söhbətlər başlayır.

Yaşlılar keçmişdən danışırlar.

Və birdən

kiminsə dilindən bir ad keçir.

Eldar həkim.

Sonra başqa biri danışır.

Sonra üçüncüsü.

Sonra xatirələr artır.

Beləcə

bir insanın ömrü

başqa insanların dilində yaşamağa davam edir.

Mənə elə gəlir ki,

bütün Şirvan düzünün üstündə

görünməyən bir dua dolaşır.

Küləklə hərəkət edir.

Çaylarla axır.

Yağışlarla enir.

O dua

xilas olunmuş insanların duasıdır.

Minnətdarlığın duasıdır.

Yaddaşın duasıdır.

Və həmin dua

illər keçsə də

öz sahibini tapır.

XVIII Bölmə

Bir Ömrün Əbədiyyətlə Söhbəti

İnsan ömrü

əslində

iki böyük səssizlik arasında yanan çıraqdır.

Birinci səssizlik —

gəlişimizdən əvvəlki.

İkinci səssizlik —

gedişimizdən sonrakı.

Bu iki sonsuzluq arasında

adam yaşayır.

Sevir.

Mübarizə aparır.

Yanılır.

Yaradır.

İz qoyur.

Sonra bir gün

ömrün axşamı gəlir.

Və insan

öz yolu ilə söhbət etməyə başlayır.

Mən nə qoyub gedirəm?

Məndən sonra nə qalacaq?

Adım harada yaşayacaq?

Bu suallar

bütün böyük ömürlərin suallarıdır.

Eldar Bayramovun ömrü isə

bu suallara çoxdan cavab verib.

O cavab

daş kitabələrdə deyil.

Rəsmi sənədlərdə deyil.

Bir qocanın minnətdarlığında yaşayır.

Bir ananın duasında yaşayır.

Bir uşağın gələcəyində yaşayır.

Bir tələbənin peşəsində yaşayır.

Əbədiyyət

bəlkə də elə budur.

İnsan özündən sonra

başqalarının taleyində yaşamağa davam edir.

Və gecənin ən dərin yerində,

ulduzların
səmanın qara kitabına işıqla yazdığı sətirlər arasında,

sanki görünməz bir səs eşidilir:

Bəzi adamlar

öləndən sonra yaşamırlar.

Onlar sağ ikən əbədiləşirlər.

Çünki onların həyatı

təkcə özlərinə məxsus olmur.

Bir xalqın yaddaşına çevrilir.

Bir bölgənin vicdanına çevrilir.

Bir dövrün mənəvi simasına çevrilir.

Və həmin yaddaşın mərkəzində

ağ işıq kimi dayanan bir adam görünür:

Əlində skalpel.

Qəlbində mərhəmət.

Ömründə xidmət.

Adında etimad...

V HİSSƏ — ŞƏFA MƏBƏDİ

I Bölmə

İnsan Bədəninin Sirlərini Oxuyan Adam

Yer üzündə iki kitab var.

Biri kağızdan yaranıb.

Biri ətdən və qandan.

Birini alimlər yazır.

O birini Tanrı.

Birinci kitabı
oxumağı çoxları bacarır.

Amma ikinci kitabı —

insan bədənini —

oxumaq üçün
başqa bir göz lazımdır.

Başqa bir səbir.

Başqa bir hikmət.

Çünki insan bədəni

sümüklərin üzərində qurulmuş
sadə bir tikili deyil.

O,

ulduzlardan qalan tozun

ətə çevrilmiş xatirəsidir.

Damarlar —

yeraltı çaylardır.

Sinirlər —

şimşəklərin görünməyən budaqlarıdır.

Ürək —

qırmızı günəşdir.

Beyin —

qaranlıq kosmosun içində
öz qalaktikalarını quran bir kainat.

Və cərrah

bu möhtəşəm sirrin içində gəzir.

Əlində işıq.

Əlində bilik.

Əlində məsuliyyət.

O,

Tanrının yaratdığı kitabın
cırılmış səhifələrini bərpa etməyə çalışır.

Qopmuş cümlələrini birləşdirir.

Pozulmuş ahəngini qaytarır.

Buna görə də

əsl cərrah

sadəcə həkim deyil.

O,

həyatın dilini öyrənmiş tərcüməçidir.

Eldar Bayramov

illərlə bu dili oxudu.

Damarların pıçıltısını.

Ürəyin narahatlığını.

Ağrının gizli əlifbasını.

Ölümün səssiz addımlarını.

Və hər dəfə

həyatın tərəfində dayandı.

II Bölmə

Şəfa Məbədi

Mən həmişə düşünmüşəm:

xəstəxanalar

əslində dünyanın ən qəribə məbədləridir.

Burada zəng səsləri yoxdur.

Şamlar yanmır.

Dualar ucadan oxunmur.

Amma yenə də

burada insanlar

möcüzəyə inanırlar.

Bir xəstəxananın dəhlizinə baxın.

Orada gözləyən insanlar

əllərini göyə açmasalar da,

ürəklərini açırlar.

Burada

ümid

ən müqəddəs ibadətdir.

Əməliyyat otağı isə

o məbədin
ən dərin ziyarətgahıdır.

Qapılar bağlanır.

Səslər azalır.

Zaman yavaşlayır.

Və insan

öz taleyi ilə tək qalır.

Belə məqamlarda

cərrah

kahinə bənzəmir.

Padşaha da.

Qəhrəmana da.

O,

sadəcə xidmətçidir.

Həyata xidmət edən.

İnsana xidmət edən.

Vicdana xidmət edən.

Bəlkə də

bu səbəbdən

ağ xalat

bəzən dini geyimlərdən də müqəddəs görünür.

Çünki onun üzərində

insan göz yaşlarının izi var.

III Bölmə

Vaxtın Cərrahı

İnsanlar düşünürlər ki,

cərrah insanı əməliyyat edir.

Əslində isə

cərrah çox vaxt

vaxtı əməliyyat edir.

Bir neçə saat gecikən müdaxilə —

itirilmiş ömürdür.

Bir neçə dəqiqəlik tərəddüd —

bəzən geri dönməyən qapıdır.

Vaxt

dünyanın ən qəddar hökmdarıdır.

Heç kəsə güzəşt etmir.

Heç kəsi gözləmir.

Amma qəribədir.

Bəzən bir cərrah

onun hökmünü ləngidə bilir.

Bir saat qazanır.

Bir gün qazanır.

Bir il qazanır.

Bəzən isə

bütöv bir ömür.

Bu,

saatların içindən
ömür çıxarmaq sənətidir.

Eldar Bayramovun həyatında

belə minlərlə saat olub.

Bəlkə də

indi haradasa

nəvəsini qucaqlayan bir baba,

uşağını məktəbə aparan bir ana,

bağında ağac əkən bir qoca

o qazanılmış saatların içində yaşayır.

IV Bölmə

Ömürlə Ölüm Arasında Körpü

İki sahil var.

Birinin adı Həyat.

Birinin adı Ölüm.

İnsan ömrü

o iki sahil arasındakı çaydır.

Hamı bu çayı keçir.

Amma bəzi adamlar

o çayın üzərində körpü salırlar.

Cərrahlar belə adamlardır.

Onlar

uçuruma çevrilmiş anların üzərində

incə keçidlər qururlar.

Bəzən bir tikişlə.

Bəzən bir qərarla.

Bəzən bir gecəlik mübarizə ilə.

İnsanlar çox vaxt

yalnız nəticəni görürlər.

Amma heç kim görmür ki,

hər xilas olunmuş həyatın arxasında

ölümlə aparılmış görünməz bir danışıqlar masası var.

Orada

söz danışılmır.

Orada

iradə danışır.

Elm danışır.

Vicdan danışır.

Və bəzən

həyat qalib gəlir.

V Bölmə

Şirvanın Ürəyində Yanan Çıraq

Gecələr

Şirvan düzünün üstündən baxsan,

uzaqlarda

bir-birinə səpələnmiş işıqlar görərsən.

Kəndlərin işıqları.

Evlərin işıqları.

Yolların işıqları.

Amma görünməyən işıqlar da var.

Minnətdarlığın işığı.

Etibarın işığı.

Yaddaşın işığı.

Onlar xəritələrdə görünmür.

Amma yaşayırlar.

Eldar Bayramovun adı da

belə işıqlardan birinə çevrilib.

Artıq o,

təkcə bir insan adı deyil.

Bir kəndin xatirəsidir.

Bir bölgənin qürurudur.

Bir neçə nəslin yaddaşıdır.

İnsanlar onu xatırlayanda

yalnız bir həkimi xatırlamırlar.

Öz həyatlarının
vacib bir səhifəsini xatırlayırlar.

VI Bölmə

Əfsanəyə Çevrilən Adam

Əfsanələr

bir gündə yaranmır.

Onlar

minlərlə addımdan yaranır.

Minlərlə seçimdən.

Minlərlə gecədən.

Minlərlə qurbanlıqdan.

Bir ömür boyu

insan öz həyatını yaşayır.

Sonra bir gün

həyat onun haqqında danışmağa başlayır.

Bu,

əfsanənin başlanğıcıdır.

Mən indi

Şirvanın küləklərini dinləyəndə,

Ağsunun yollarına baxanda,

xəstəxana dəhlizlərində addımlayan insanların üzünü görəndə

bir şeyi aydın hiss edirəm:

Bəzi adamlar

öz dövrlərindən böyük olurlar.

Onlar

yalnız yaşadıqları zamana aid olmurlar.

Gələcək nəsillərin yaddaşına köçürlər.

Eldar Bayramov da

belə adamlardandır.

O,

sadəcə minlərlə əməliyyat etmiş cərrah deyil.

Sadəcə deputat deyil.

Sadəcə şöbə müdiri deyil.

O,

bir bölgənin mənəvi tərcümeyi-halının parçasıdır.

Bir xalqın minnətdarlığının adı.

Bir ömrün vicdanla yaşanmasının sübutu.

Və buna görə də

onun haqqında danışanda

adamın yadına əvvəl vəzifələr düşmür.

Nə titullar.

Nə diplomlar.

Yalnız bir cümlə qalır:

— O, yaxşı adam idi.

Və bəzən

bütün kitabların sonunda

bundan böyük hökm olmur.

VI HİSSƏ — ZAMANIN O TAYINDA YANAN İŞIQ

I Bölmə

Tanrının Cərrahı

Deyirlər,

Tanrı insanı torpaqdan yaratdı.

Sonra onun sinəsinə
öz nəfəsindən üfürdü.

Və həmin gündən

yer üzündə iki böyük sirr yaşamağa başladı:

həyat

və ölüm.

Həyatın sirrini
alimlər araşdırdı.

Ölümün sirrini
filosoflar düşündü.

Şairlər onun haqqında yazdı.

Müdriklər onun qarşısında susdu.

Amma bir peşə vardı ki,

hər gün

bu iki sirrin arasında dayanırdı.

Cərrah.

O,

ölümü məğlub etmirdi.

Heç kim bunu bacarmır.

Sadəcə

həyatın şamına
bir az da yağ əlavə edirdi.

Sönmək üzrə olan alova

bir az da nəfəs verirdi.

Mən bəzən düşünürəm:

əməliyyat otağının işığı altında

əyilmiş cərrah

uzaqdan baxanda

qədim məbədlərdə çalışan kahinlərə bənzəyir.

Amma onun duaları

dodaqları ilə deyil,

əlləri ilə edilir.

Onun duası

düzgün atılmış tikişdir.

Düzgün verilmiş qərardır.

Doğru anda göstərilmiş cəsarətdir.

Eldar Bayramovun ömrü boyu

etdiyi dualar da

belə dualar idi.

Əllərlə edilən dualar.

II Bölmə

Ruhların Hospitalı

Bütün xəstəliklər

bədəndə başlamır.

Bəziləri

ümidsizlikdən başlayır.

Tənhalıqdan.

Qorxudan.

İtirilmiş inamdan.

Bəzən insanın yarası

rentgendə görünmür.

Analizdə çıxmır.

Ultrasəsdə görünmür.

Çünki o yara

ürəyin görünməyən tərəfindədir.

Əsl həkimlər bunu bilirlər.

Onlar yalnız ağrının yerini deyil,

səbəbini də axtarırlar.

Bəzən xəstəyə dərmandan əvvəl

bir təbəssüm lazımdır.

Bir kəlmə.

Bir təsəlli.

Bir ümid.

Bəlkə də buna görə

illər sonra insanlar

əməliyyatın texniki detallarını unudurlar.

Amma

həkimin baxışını unutmurlar.

Səsini unutmurlar.

Münasibətini unutmurlar.

Çünki ruh da

öz hospitalını axtarır.

Və bəzən

o hospital

bir insanın qəlbində olur.

III Bölmə

Əllərində İşıq Gəzdirən Adam

Bəzi adamlar

əllərində əşya daşıyırlar.

Bəziləri sərvət.

Bəziləri hakimiyyət.

Bəziləri şöhrət.

Amma nadir adamlar da var.

Onlar əllərində işıq daşıyırlar.

Hara getsələr,

qaranlıq bir az azalır.

Ümid bir az artır.

İnsanlar özlərini bir az daha güvəndə hiss edirlər.

Belə adamların varlığını

onlar gedəndən sonra daha yaxşı anlayırlar.

Necə ki,

günəş batanda

işığın qiyməti daha aydın görünür.

Şirvanın yollarında,

Ağsunun küçələrində,

xəstəxanaların dəhlizlərində

illərlə dolaşan belə bir işıq vardı.

O işığın adı

Eldar Bayramov idi.

İnsanlar onun yanına

yalnız müalicə üçün gəlmirdilər.

Bəzən ümid almağa gəlirdilər.

Bəzən arxayınlıq almağa.

Bəzən sadəcə inanmağa.

Çünki bəzi insanlar

özləri bir işıq mənbəyinə çevrilirlər.

IV Bölmə

Zamanın O Tayında Ağsu

İnsan yaşlandıqca

xatirələr dəyişir.

Kəndlər əvvəlkindən böyük görünür.

Uşaqlıq yolları daha uzun.

Çaylar daha dərin.

Səslər daha doğma.

Çünki yaddaş

sadəcə saxlamır.

O həm də yenidən yaradır.

Mən indi

zamanın o tayında bir Ağsu görürəm.

Orada

gənc bir tələbə var.

Tibb institutuna hazırlaşır.

Gözlərində arzu.

Ürəyində məqsəd.

Bir az irəlidə

gənc həkim görünür.

İlk əməliyyatlarına girir.

Həyəcan keçirir.

Məsuliyyət daşıyır.

Bir az da irəlidə

tanınmış cərrah görünür.

Xəstələr onun adını axtarırlar.

Sonra deputat görünür.

Sonra müəllim.

Sonra müdrik ağsaqqal.

Və birdən anlayırsan:

bunların hamısı

eyni insanın içində yaşayırmış.

Ömür dediyimiz şey

əslində

bir adamın içində yaşayan
minlərlə adamın tarixidir.

V Bölmə

Adın Çevrildiyi Nəğmə

Əvvəl insan yaşayır.

Sonra onun haqqında danışırlar.

Sonra yazırlar.

Sonra qəribə bir şey baş verir.

İnsanın adı

sözdən çıxıb nəğməyə çevrilir.

Artıq onu izah etmirlər.

Hiss edirlər.

Eldar Bayramov adı da

Şirvanda belə səslənir.

Bir qocanın minnətdarlığında.

Bir ananın duasında.

Bir həmkarın hörmətində.

Bir tələbənin xatirəsində.

Ad artıq

şəxsiyyətdən ayrılır.

Simvola çevrilir.

VI Bölmə

Əbədiyyətin Astanasında

Bəlkə də

insan üçün ən böyük sual budur:

Məndən sonra nə qalacaq?

Ev?

Daş?

Pul?

Vəzifə?

Yox.

Bunların hamısı

bir gün sahibini unudur.

Amma yaxşılıq unutmur.

Yaxşılıq

suya atılmış işıq kimidir.

Dairələr yaradır.

Böyüyür.

Uzaqlara gedir.

Bir insanın etdiyini

başqa bir insan davam etdirir.

Sonra üçüncüsü.

Sonra yüzüncüsü.

Beləcə

bir ömür

öz sərhədlərini aşır.

Eldar Bayramovun ömrü də

belə ömürlərdəndir.

Onun həyatı

yalnız yaşanmış illərin cəmi deyil.

Minlərlə insanın taleyində
davam edən bir yolçuluqdur.

VII Bölmə

Xalq Həkiminin Əbədiyyətə Qovuşan Surəti

İndi

poemanın uzaq üfüqlərində

bir siluet görünür.

Ağ xalatlı.

Sakit.

İşıqlı.

Arxasında

əməliyyat otaqlarının lampaları yanır.

Parlament salonlarının səsləri gəlir.

Şirvan düzünün küləkləri əsir.

Ağsunun səhərləri açılır.

Ətrafında isə

minlərlə insanın duası dolaşır.

O dualar

göyə qalxan quşlar kimidir.

Hər biri

bir xatirədir.

Bir minnətdarlıqdır.

Bir həyatdır.

Və həmin quşlar

bir adın ətrafında dövrə vururlar.

Eldar Bayramov.

Bir cərrah.

Bir müəllim.

Bir vətəndaş.

Bir deputat.

Bir ağsaqqal.

Amma bunların hamısından əvvəl

bir insan.

Çünki insan olmaq

bütün titullardan böyükdür.

Poemanın bu yerində

söz yavaş-yavaş susmağa başlayır.

Çünki bəzi ömürlər

izah edilmir.

Yalnız hörmətlə xatırlanır.

Və Şirvan düzünün üstündə

axşam düşərkən,

külək taxıl zəmilərinin arasından keçərkən,

uzaqlarda görünməyən bir səs pıçıldayır:

— O, yaxşı adam idi...

Və bəzən

bir insan haqqında deyilə biləcək

ən böyük poema da

elə bu bir cümlənin içində yaşayır.